गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 370, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ें३३२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभाग प्र० २ । कं० १२ १—यजूंषि यजे समिधः स्वाहाग्निः प्रविद्वानिह वो युनक्तु ॥ अथ० ५ । २६ । १ । (प्रविद्वान्) बड़ा विद्वान् (अग्निः) तेजस्वी पुरुष (इह) यहां (यज्ञे) संगति में (यजूंषि) पूजनीय कर्मों और (समिधः) विद्यादि प्रकाश क्रियाओं को (वः) तुम्हारे लिये (स्वाहा) उत्तम वाणी से (युनक्तु) उपयुक्त करे ॥ २—यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥ अथ० ७ । ५ । १ । यह मन्त्र ऋग्वेद में है—१ । १६४ । ५०, १० । ९० । १६, यजु० ३१ । १६, ऋग्वेदादि भाष्य- भूमिका पृष्ठ १२६ और निरुक्त १२ । ४१ में भी है। (देवाः) विद्वानों ने (यज्ञेन) अपने पूजनीय कर्म से (यज्ञम्) पूजनीय परमात्मा को (अयजन्त) पूजा है, (तानि) वे [उनके] (धर्माणि) धारण योग्य ब्रह्मचर्य आदि धर्म (प्रथमानि) मुख्य, प्रथम कर्तव्य (आसन्) थे। (ते) उन (महिमानः) महापुरुषों ने (ह) ही (नाकम्) दुःख रहित परमेश्वर को (सचन्त) पाया है, (यत्र) जिस परमेश्वर में रहकर (पूर्वे) पहिले बड़े बड़े (साध्याः) साधनीय श्रेष्ठ कर्मों के साधने वाले लोग (देवाः) देवता अर्थात् विजयी (सन्ति) होते हैं ॥ कण्डिका १२ ॥ यत्र विजानाति, ब्रह्मन्त्सोमोऽस्कन्न१इति । तमेतयालभ्याभिमन्त्रयते, अभू- द्वेवः सविता वन्द्यो३नूतः इदानीमह्न उपवाच्यो नृभिः, वि यो रत्ना भजति मानवेभ्यः श्रेष्ठन्नो अत्र द्रविणं यथा दधदिति । ये अग्नयो अप्स्वन्तरिति सप्त- भिरभिजुहोति । यदेवास्यावस्कन्नं भवति, तदेवास्यैतदग्नयो स्वगाकरोति । अग्निंहि सुकृतीनां हविषां प्रतिष्ठा । अथ विसृप्य वैप्रुषान् होमान् जुह्वति, द्रप्सश्चस्कन्देति । या एवास्याभिषूयमाणस्य विप्रुषः स्कन्दन्ति, अंशुर्वा ता एवास्यैतदाहवनीये स्वगाकरोति । आहवनीयो ह्याहुतीनां प्रतिष्ठा । यस्ते द्रप्स स्कन्दतीति, स्तोको वै द्रप्सः । यस्ते अंशुर्बाहुच्युतो धिषणाया उपस्थादिति, बाहुभिरभिच्युतोऽंशुर्धिषव- णाभ्यामधिस्कन्दति२ । अध्वर्य्योर्वा परि३यः पवित्रात्तन्ते जुहोमि मनसा वषट्कृत- मिति, तद्यथा, वषट्कृतं स्वाहाकृतं हुतमेवं भवति ॥ १२ ॥ कण्डिका १२ ॥ सोम यज्ञ का वर्णन ॥ (यत्र विजानाति, ब्रह्मन् सोमः अस्कन्नः इति) जहां [यज्ञ में] वह [यजमान] जान लेवे [वह कहे]—हे ब्रह्मन् [ब्रह्मा] सोम [अमृतरस] न गिर जावे। (तम् एतया आलभ्य अभिमन्त्रयते) उस [सोम] को इस [पूर्वोक्त ब्राह्मण १२—(ब्रह्मन्) हे चतुर्वेदवित् (अस्कन्नः) अनधःपतितो भवेत्। १. "पू. सं. अस्कन् इति पाठः ॥ २. पू. सं. “स्कन्दन्ति” इति पाठः ॥ ३. पू. सं. “पवंः” इत्यासीत् । अस्माभिः मन्त्रस्य प्रतीकानुसारी पाठः “परि यः” इति संशोधितः ॥ सम्पा० ॥