भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 379, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 379

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १५ ३४१ उक्थ्य, षोडशी [ गो० उ० २ । १४ ] वाजपेय, अतिरात्र अथवा आप्तोर्याम [ गो० पू० ५ । २३ ] यज्ञ होवे उससे उपरान्त [ अर्थात् तीन तीन व्याहृतियों के अनुष्ठान के पीछे ] सब ही व्याहृतियों से वह [ ब्रह्मा ] आज्ञा देता है । ( ओं भूर्भुवः स्वः जनद् वृधत् करद् गुहद् महत् तत् शम् ओम् इन्द्रवन्तः स्तुत इति, सेन्द्रान् मा, अपगायत सेन्द्रान् स्तुत इति एव ) ओम् [ सर्वरक्षक परमेश्वर है गो० पू० १ । ५ । तथा १६ ] भूः भुवः स्वः [ सर्वाधार, सर्वव्यापक और सुखस्वरूप परमात्मा है, गो० पू० १ । ६ ], जनद्, वृधत्, करत्, गुहत्, महत्, तत्, शम्, ओम्, [उत्पन्न करने वाला-गो०पू० १ । ८, बढ़ती वाला, बनाने वाला, सबमें अन्तर्यामी, पूजनीय, फैला हुआ ब्रह्म-गो०पू० १ । १०, शान्तिकारक-गो०पू० १ । ११ और रक्षक ब्रह्म है, इन व्याहृतियों के साथ ] इन्द्रवान् [ इन्द्र वाले मन्त्रों का प्रयोग करते हुये ] तुम स्तुति करो, इन्द्र सहित [ इन्द्र वाले मन्त्रों सहित स्तोमों ] को बुरी ध्वनि से मत गाओ, इन्द्र सहित [ स्तोमों ] को ही गाओ । ( इन्द्रियवान् न्युद्ध्रिमान् वशीयान् भवति, यः एवं वेद, यः च एवं विद्वान् स्तोमभागेः यजते ) वह पुरुष पुष्ट इन्द्रियों वाला, नित्य सम्पत्ति वाला और अत्यन्त जितेन्द्रिय [ वा स्वतन्त्र ] होता है, जो ऐसा जानता है, और जो ऐसा जानकार पुरुष स्तोम भागों से यज्ञ [ पूजनीय कर्म ] करता है ॥ १४ ॥ भावार्थ :-जो मनुष्य परमात्मा के गुणों के गूढ़ विचार से पदार्थों के विज्ञान द्वारा आत्मोन्नति करते हैं, वे ही पराक्रमी जन महाधनी होकर संसार में यशस्वी होते हैं ॥ १४ ॥ कण्डिका १५ ॥ यो ह वा आयतांश्च प्रतियतांश्च स्तोमभागान् विद्यात् स१ वृधर्धमानयोः सवृतसोमयोः, ब्रह्मा स्यात्२ स्तुतेषे स्तुतौर्जे स्तुत देवस्य सवितुः सवे बृहस्पतिं वः प्रजापतिं वो वसून् वो देवान् रुद्रान्वो देवानादित्यान्वो देवान् साध्यान्वो देवाना- पत्यान्वो देवान्विश्वान्वो देवान् सत्रान्वो देवान्विश्वतस्परि हवामहे जनेभ्योऽस्मा- कमस्तु केवल इतः कृणोतु वीर्यम्, इत्येते ह वा आयताश्च प्रतियताश्च स्तोम- भागाः, ताञ्जपन्नभ्युत्थाय परेषां ब्रह्माणमवेक्षेत । नेत एषामधःशिरा ब्रह्मा पतति, ततो यज्ञः, ततो यजमानः । यजमानेऽधःशिरसि पतिते स देशोऽधःशिराः पतति । यस्मिन्नर्धे यजन्ते देवाश्च ह वा असुराश्च, सवृतसोमौ३यज्ञावतनुताम् । अथ बृह- स्पतिराङ्गिरसो देवानां ब्रह्मा, स आयतांश्च प्रतियतांश्च स्तोमभागान् जपन्नु- गो० पू० ५ । २३ । नियमः ( सेन्द्रान् ) इन्द्रसहितान् स्तोमान् ( मा ) निषेधे ( अपगायत ) अपगानेन कुत्सितध्वनिना कुरुत ( इन्द्रियवान् ) पुष्टेन्द्रिययुक्तः ( न्युद्ध्रिमान् ) नित्यसम्पत्तिमान् ( वशीयान् ) वश + ईयसुन् । अतिशयेन जितेन्द्रियः, स्वतन्त्रः ॥ १. पू. सं. 'च' इति पाठः ॥ २. पू. सं. "ब्रह्मास्याः" इति पाठः ॥ ३. पू० सं० "सवृतसोमः" इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य) · पृष्ठ 379, कुल 600 में से · BharatKosha