गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १६ ३४३ देवाः च ह वै असुराः च यजन्ते, सवृतसोमौ यज्ञं अतनुताम् ) जिस ऋद्धि युक्त व्यवहार में देव [ विद्वान् लोग ] और असुर [ अविद्वान् ] यज्ञ करते हैं, दो समान स्वीकार किये हुये सोम यज्ञ विस्तृत होवें । ( अथ आङ्गिरसः वृहस्पतिः देवानां ब्रह्मा, सः आयतान् च प्रतियतान् च स्तोमभागान् जपन् उपरि उपरि असुराणां ब्रह्माणम् अवैक्षत ) फिर वह वेदवेत्ता बृहस्पति देवताओं का ब्रह्मा है, उसने आयतों [ लम्बे ] और प्रतियतों [ चौड़े ] स्तोमभागों को जपते हुवे [ विचारते हुवे ] ऊपर ऊपर रहकर असुरों के ब्रह्मा को निहारा । ( ततः एषां ब्रह्मा अधःशिराः अपतत्, ततः यज्ञः, ततः असुराः इति ) उससे इन [ असुरों ] का ब्रह्मा नीचे सिर गिर गया, उससे यज्ञ और उससे असुर [ नीचे सिर ] गिर गये ॥ १५ ॥ भावार्थः—जहां पर दो पुरुष शत्रुता करके समान प्रयत्न करते हैं, वहां जिसका ब्रह्मा वा पुरोहित अधिक चतुर होता है, वह विजय पाता है ॥ १५ ॥ कण्डिका १६ ॥ देवा यज्ञं पराजयन्त, तमाग्नीध्रात्पुनरुपाजयन्त, तदेतद्यज्ञस्यापराजितं, यदाग्नीध्रं यदाग्नीध्रा १'धिष्ण्यान्विहरति । तत एवैनं पुनस्तनुते पराजित्यै । अप खलु वा एते गच्छन्ति, ये बहिष्पवमानं सर्पन्ति । बहिष्पवमाने स्तुत आह अग्नी२त्, अग्नीन्विहर, बर्हिःस्तृणीहि, पुरोडाशानलङ्कुर्विति । यज्ञमेवापराजित्य पुनस्तन्वाना आयन्त्यङ्गारैर्द्वे सवने विहरति, शलाकाभिस्तृतीयसवनं सशुकत्वाय । अथो सम्भवत्येवमेवैतत्, दक्षिणतो वै देवानां यज्ञं रक्षांस्यजिघांसन्, तान्याग्नीध्रेणापाघ्नत । तस्माद्दक्षिणामुखस्तिष्ठन्नग्नीत् प्रत्याश्रावयति, यज्ञस्याभिजित्यै रक्षसामपहत्यै रक्षसामपहत्यै ॥ १६ ॥ कण्डिका १६ ॥ आग्नीध्र द्वारा यज्ञ की सिद्धि ॥ ( देवाः यज्ञम् पराजयन्त ) देवताओं ने यज्ञ को हरा दिया । ( तम् आग्नीध्रात् पुनः उपायजन् ) उसको वे आग्नीध्र [ अग्नि प्रज्वलन स्थान ] से फिर जीत कर लाये । ( तत् एतत् यज्ञस्य अपराजितम्, यत् आग्नीध्रम् यत् आग्नीध्रात् धिष्ण्यान् विहरति ) आप्त—यत् । आप्तेषु यथार्थवक्तृषु भवान् ( विश्वतः ) सर्वेभ्यः । सर्वान् ( परि ) सर्वतः (हवामहे) आह्वयामः (जनेभ्यः ) जनानां हिताय ( केवलः ) सेवनीयः (वीर्यम्) वीरत्वम् ( परेषाम् ) शत्रूणाम् ( अवैक्षत ) अवेक्षणेन प्रतिजागरणेन अपश्यत् (एषाम्) परेषांम् । शत्रूणाम् ( अर्द्धे ) ऋद्धियुक्ते व्यवहारे ( सवृतसोमौ ) समानस्वीकृतसोमौ ( अतनुताम् ) विस्तृतौ भवताम् ॥ १६—( परा अजयन्त ) पराजितवन्तः ( आग्नीध्रात् ) अग्निगृहात् ( उप- अजयन्त ) उपेत्य जितवन्तः ( अपराजितम् ) अपराजयत्वम् ( धिष्ण्यान् ) सानसि- १. पू. सं. 'आग्नीध्रा' इति पाठः ॥ २. पू. सं. 'अग्नीन्' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥