गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

३५६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० २२ समुक्षितम् इति होता एव, नानादेवत्याभिः इतरे, कथं तेषाम् ऐन्द्राभव्यः भवन्ति ) इन्द्र ऋभुभिर्वाजवद्भिः समुक्षितम्—इस ऋचा से होता ही । १ । और अनेक देवताओं वाली ऋचाओं से दूसरे [ यज्ञ करते हैं ], कैसे इन [ ऋत्विजो॑ ] की इन्द्र और ऋभुओं वाली [ ऋचायें ] होती हैं। ( इन्द्रावरुणा सुतपाविम सुतम्—इति मैत्रावरुणः यजति) इन्द्रावरुणा ॰॰॰॰॰॰इस ऋचा से मैत्रावरुण [ प्राण और अपान वायु जानने वाला ] यज्ञ करता है। २ । ( युवो रथो अध्वरो देववीतये—इति बहूनि वा ह तत् ऋभूणां रूपम् ) युवो रथो अध्वरो देववीतये—[ पूर्वोक्त ऋचा के देववीतये = देवानां वीतये ] इस पद में बहुवचनत्व है, वह ऋभुओं का रूप है। ( इन्द्रश्च सोमं पिवतं बृहस्पते, इति ब्राह्मणाच्छंसी यजति ) इन्द्रश्च सोमं पिबतं ॰॰॰॰॰॰इस ऋचा से ब्राह्मणाच्छंसी यज्ञ करता है। ३ । ( आ वां विशन्त्विन्दवः स्वाभुवः, इति बहूनि वा ह, तत् ऋभूणां रूपम् ) आ वां विशन्त्विन्दवः ॰॰॰॰॰॰—[पूर्वोक्त मन्त्र के इस भाग में ] जो बहुवचनान्त पद है, वह ऋभुओं का रूप है। ( आ वां वहन्तु सप्तयो रघुष्यदः—इति पाता यजति ) आ वो वहन्तु ॰॰॰॰॰॰—इस ऋचा से पोता यज्ञ करता है । ४ । ( रघुषत्वानः प्र जिगात बाहुभिः—इति बहूनि वा ह, तत् ऋभूणां रूपम् ) रघुषत्वानः ॰॰॰॰॰॰—[ पूर्वोक्त ऋचा में जो ] बहुवचनान्त है वह ऋभुओं का रूप है । ( अमेव नः सुहवा आ हि गन्तन इति नेष्टा यजति ) अमेव नः ॰॰॰॰॰॰—इस ऋचा से नेष्टा यज्ञ करता है । ५ । ( गन्तन इति बहूनि वा ह, तत् ऋभूणां रूपम् ) गन्तन ॰॰॰॰॰॰—यह पद [ पूर्वोक्त ऋचा में ] बहुवचनान्त है, वह ऋभुओं का रूप है । ( इन्द्राविष्णू पिबतं मध्वो अस्य—इति अच्छावाकः यजति ) इन्द्राविष्णू ॰॰॰॰॰॰—इस ऋचा से अच्छावाक यज्ञ करता है । ६ । ( आ वामन्धांसि मदिराण्मग्मन्—इति बहूनि वा ह, तत् ऋभूणां रूपम् ) आ वामन्धांसि ॰॰॰॰॰॰—[ पूर्वोक्त ऋचा में ] जो बहुवचनान्त है, वह ऋभुओं का रूप है । ( इमं स्तोपमहते जातवेदसे इति आग्नीध्रः यजति ) इमं स्तोममहंते ॰॰॰॰॰॰—इस त्रिभिः ( वाजवद्भिः ) प्रशस्तान्नयुक्तैः ( इन्द्रावरुणा ) विद्युद् वायुवद् वर्तमानौ राजप्रजाजनौ ( सुतपौ ) पुत्रपालकौ ( सुतम् ) पुत्रम् ( युवोः ) युवयोः ( अध्वरः ) अध्वन् + रा दाने-कः । मार्गप्रदः ( देववीतये ) दिव्यपदार्थानां प्राप्तये ( बहूनि ) बहुवचनान्तानि पदानि ( इन्द्रः ) हे परमैश्वर्यवन् राजन् ! सोमम् ) महौषधि- रसम् ( बृहस्पते ) हे वृहत्या वेदवाण्या रक्षक विद्वन् ( आविशन्तु ) प्रविशन्तु । प्राप्नुवन्तु ( इन्दवः ) ऐश्वर्याणि ( स्वाभुवः ) सुष्ठु सर्वतो भवन्तः ( वः ) युष्मान् ( सप्तयः ) षसेस्तिः ( उ० ४ । १८० ) षप समवाये-तिप्रत्ययः । अश्वाः ( रघु- ष्यदः ) रधि गतौ-उपप्रत्ययः, नलोपः + स्यन्दू प्रस्रवणे-क्विप् । दीर्घगामिनः ( रघुषत्वानः ) अन्येभ्योपि दृश्यन्ते ( पा० ३ । २ । ७५) रघु + षद्लृ गतौ-वनिप् । शीघ्रं गच्छन्तः ( जिगात ) गा स्तुतौ-जुहोत्यादिकः । जिगाति गतिकर्मा-निघ० २ । १४ । गच्छत ( अमा इव ) गृहं यथा ( नः ) अस्मान् ( सुहवाः ) शोभनाह्वानाः ( गन्तन ) गच्छत ( इन्द्राविष्णू ) वायुविद्युत्ताविव राजमन्त्रिणौ ( मध्वः ) मधुरस्य ( अन्धांसि ) अन्नानि ( मदिराणि ) आनन्दकराणि ( स्तोमम् )