गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 414, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ें३७६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ९ विशेष: १—प्रतीक वाले मन्त्रों में से एक मन्त्र और दूसरा संकेत वाला मन्त्र अर्थ सहित यहां दिया जाता है ॥ १—होता यक्षत् समिधाग्निमइडस्पदेऽश्विनेन्द्र १७ सरस्वतीमजो धूम्रो न गोधूमैः कुवलैर्भेषजं मधुशष्पैर्न तेज इन्द्रियं पयः सोमः परिस्रुता घृतं मधु व्यन्त्वाज्यस्य होतर्यज ॥ यजु० २१ । २६ ॥ ( होता ) हवन करने वाला ( समिधा ) इन्धन आदि से ( अग्निम् ) आग, ( अश्विना ) सूर्य और चन्द्रमा, ( इन्द्रम् ) ऐश्वर्य वा जीव और ( सरस्वतीम् ) सुशिक्षित वाणी को ( इडः पदे ) पृथिवी और अन्न के स्थान में ( यक्षत् ) संगत करे । ( धूम्रः ) धुमैले वर्ण वाला ( अजः ) अज [ माक्षिक धातु-औषधविशेष ] ( गोधूमैः ) गेहूं, ( न ) और ( कुवलैः ) बेरों ( न ) और ( शष्पैः ) घासों के सहित ( मधु ) मधुर जल, ( भेषजम् ) औषध, ( तेजः ) तेज, ( इन्द्रियम् ) धन, ( पयः ) दूध वा अन्न, ( परिस्रुता ) सब ओर से प्राप्त हुये रस के साथ ( सोमः ) सोम [ औषधियों का रस ], ( घृतम् ) घी ( मधु ) मधु [ रस विशेष ] ( व्यन्तु ) प्राप्त हों । ( होतः ) हे होम करने वाले जन ! ( आज्यस्य ) घी का ( यज ) होम कर ॥ २—सप्त ऋषयः प्रतिहिताः शरीरे सप्त रक्षन्ति सदमप्रमादम् । सप्तापः स्वपतो लोकमीयस्तत्र जागृतो अस्वप्नजौ सत्रसदौ च देवौ ॥ यजु० ३४ । ५५ ॥ (सप्त ऋषयः) सात ऋषि [ विषयों को प्राप्त कराने वाले, पांच ज्ञानेन्द्रिय, मन और बुद्धि ] ( शरीरे ) शरीर में ( प्रतिहिताः ) ठहरे हुये हैं, ( सप्त ) वे सात ( सदम् ) ठहरने के स्थान [ शरीर ] की ( अप्रमादम् ) बिना भूल ( रक्षन्ति ) रक्षा करते हैं । ( सप्त ) वे सात ( आपः ) व्यापने वाले [ ऋषि ] ( स्वपतः ) सोते हुये जन के ( लोकम् ) लोक [ दीखते हुये शरीर वा जीवात्मा ] को ( ईयुः ) प्राप्त होते हैं, ( तत्र ) वहां [ शरीर में ] ( अस्वप्नजौ ) दो न सोते हुये ( सत्रसदौ ) सत्र में बैठने वाले [ यज्ञ अर्थात् शरीर में काम करने वाले ] ( च ) और ( देवौ ) दिव्य गुण वाले [ प्राण और अपान ] ( जागृतः ) जागते हैं ॥ कण्डिका ९ ॥ प्रजापतिर्वै यत् प्रजा असृजत, ता वै तान्ता असृजत । ता हिङ्कारेणैवा- भ्यजिघ्रत् । ताः प्रजा अश्व'मारन्, तद् बध्यते वा एतद्यज्ञो यद्धवींषि पच्यन्ते । यत् सोमः सूयते, यत् पशुरालभ्यते, हिङ्कारेण वा एतत् प्रजापतिर्ह तमभिजिघ्रति, यज्ञस्याहृतता१यै यज्ञस्याप्त्यै यज्ञस्य वीर्य्यवत्ताया ३ इति । तस्मादु हिङ्क्रियते, तस्मादु य एव पिता पुत्राणां मूर्द्धति, स श्रेष्ठो भवति, प्रजापतिर्हि तमभिजिघ्रति । यच्छ- कुनिराण्डमध्यास्ते यन्न सूयते, तद्धि सापि हिङ्कृणोति । अथो खल्वाहुः, महर्षिर्वा एतद्यज्ञस्याग्रे गेयमपश्यत् । तदेतद्यज्ञस्याग्रे गेयं, यद्धिङ्कारः । तं देवाश्च ऋषयश्चाब्रुवन्, वसिष्ठोऽयमस्तु, यो नो यज्ञस्याग्रे गेयमद्रागिति । तदेतद्यज्ञस्याग्रे गेयं, यद्धिङ्कारः । १. पू. सं. 'अमारन्' इति पाठः ॥ २. पू. सं. 'अहतायै' इति पाठः ॥ ३. पू. सं. 'वीर्यंवत्तयै' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥