भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 454, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 454

४१६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० ३ ५-उदु ब्रह्माण्याैरत श्रवस्येन्द्रं समर्य्ये महया वसिष्ठ । आ यो विश्वानि शवसा ततानोपश्रोता म ईवतो वचांसि-अथर्व० २० । १२ । १, ऋग्वेद ७ । २३ । १ ॥ ( श्रवस्या ) यश के लिए हितकारी ( ब्रह्माणि ) वेदज्ञानों को ( उ ) ही ( उद् ऐरत ) उन [ विद्वानों ] ने उच्चारण किया है, ( वसिष्ठ ) हे अति श्रेष्ठ ! ( इन्द्रम् ) इन्द्र [ महाप्रतापी सेनापति ] को ( समर्ये ) युद्ध में ( महय ) पूज । ( यः ) जिस (उप श्रोता) आदर से सुनने वाले [शूर] ने ( ईवतः ) उद्योगी ( मे ) मेरे ( विश्वानि ) सब ( वचांसि ) वचनों को ( शवसा ) बल के साथ ( आ ) अच्छे प्रकार ( ततान ) फैलाया है ॥ ६-एवेदिन्द्रं वृषण वज्रवाहुं वसिष्ठासो अभ्यर्चन्त्यर्कैः । स न स्तुतो वीरवद् धातु गोमद् यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः-अथर्व० २० । १२ । ६, ऋग्० ७ । २३ । ६ । यजु० २० । ५४ ॥ ( एव इत् ) इस प्रकार से ही ( वसिष्ठासः ) अत्यन्त वसु [ श्रेष्ठ विद्वान् लोग ] ( वृषणम् ) बलवान्, ( वज्रबाहुम् ) वज्र [ शस्त्र अस्त्रों ] को भुजा पर रखने वाले ( इन्द्रम् ) इन्द्र [ महाप्रतापी सेनापति ] को ( अर्कैः ) पूजनीय विचारों और अन्नों से ( अभि अर्चन्ति ) यथावत् पूजते हैं । ( स्तुतः ) स्तुति किया गया ( सः ) वह ( नः ) हमारे लिये ( वीरवत् ) वीरों से युक्त ( गोमत् ) उत्तम गौओं वाले [ राज्य ] को ( धातु ) धारण करे, [ हे वीरों ! ] ( यूयम् ) तुम सब ( स्वस्तिभिः ) सुखों से ( सदा ) सदा ( नः ) हमें ( पात ) रक्षित रक्खो ॥ ७-ऋजीषी वज्री वृषभस्तुराषाट्छुष्मी राजा वृत्रहा सोम पावा । युक्त्वा हरिभ्यामुपयासद॒र्वाङ् माध्यन्दिने सवने मत्सदिन्द्रः-अथर्व० २० । १२ । ७ । ऋ० ५ । ४० । ४ ॥ ( ऋजीषी ) महाधनी, ( वज्री ) वज्रधारी [ शस्त्र अस्त्रों वाला ], ( वृषभः ) बलवान् ( तुराषाट् ) हिंसक शत्रुओं का हराने वाला, ( शुष्मी ) बलवान् सेना वाला, ( राजा ) राजा, ( वृत्रहा ) वैग्रियों का मारने वाला, ( सोमपावा ) सोम [ महौषधियों के रस ] का पीने वाला ( इन्द्रः ) इन्द्र [ महाप्रतापी सेनापति ] ( हरिभ्याम् ) दो घोड़ों से [ रथ को ] ( युक्त्वा ) जोत कर ( अर्वाङ् ) सामने ( उपयासत् ) आवे और ( माध्यन्दिने ) मध्याह्न में ( सवने ) यज्ञ के बीच ( मत्सत् ) आनन्द पावे ॥ कण्डिका ३ ॥ तरोभिर्वोविदद्वसुन्तरणिरित्सिषासतीति, अच्छावाकस्य स्तोत्रियानुरूपौ । उदिन्वस्य रिच्यत इति, बार्हतः प्रगाथः । तस्योक्तं ब्राह्मणम् । भूय इद्वावृधे वीर्यायिति उक्थमुखम् । इमामूषु प्रभृतिं सातये धा इति, पयसिः । तस्य दशमीमुद्धरति । घोरस्य वा आङ्गिरसस्यैतदार्षं नेद्यज्ञं निर्दहेत् शस्यमानं पिवा वर्धस्व तव घा सुतास इति यजति । एतामेव तद्देवतां यथाभागं प्रीणाति वषट्कृत्यानुवषट् करोति । प्रत्ये- वाभिमृशन्ते नाप्याययन्ति, न ह्यनाराशंᳪसाः सीदन्ति ॥ ३ ॥ कण्डिका ३ ।। एकाह यज्ञ के माध्यन्दिन सवन में अच्छावाक के मन्त्र प्रयोग ।। ( तरोभिर्वो विदद्वसुम्, तरणिरित् सिषासति, इति अच्छावाकस्य स्तोत्रियानु-