भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 483, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 483

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १७ ४४५ ८—बृहस्पते युवमिन्द्रश्च वस्वो दिव्यस्येशाथे उत पार्थिवस्य । धत्तं रयिं स्तुवते कीरये चिद्यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः--अथर्व० २०। १७। १२, ऋ० ७। ६७। १०॥ (बृहस्पते) हे बृहस्पते ! [ बड़ी वेदवाणी के रक्षक विद्वान् ] (च) और (इन्द्रः) हे इन्द्र ! [ महाप्रतापी राजन् ] (युवम्) तुम दोनों (दिव्यस्य) आकाश के (उत) और । पार्थिवस्य) पृथिवी के (वस्वः) धन के (ईशाथे) स्वामी हो । (स्तुवते) स्तुति करते हुये (कीरये) विद्वान् को (रयिम्) धन को (चित्) अवश्य (धत्तम्) तुम दोनों दो, [हे वीरो!] [यूयम्] तुम सब (स्वस्तिभिः) सुखों के साथ (सदा) सदा (नः) हमें (पात) रक्षित रखो ॥ कण्डिका १७॥ अथ यदैन्द्रावैष्णवमच्छावाकस्योक्थं भवति इन्द्राविष्णू मदपती मदानामा सोमं यातं द्रविणो दधानेत्यृचाभ्यनूक्तम् । मद्धद्धि तृतीयसवनम् । अधा हीन्द्र गिर्वण इयन्त इन्द्र गिर्वण इत्यच्छावाकस्य स्तोत्रियानुरूपौ। ऋतुर्जनित्री तस्या अपस्प- रीत्युक्थमुखम्। तस्योक्तं ब्राह्मणं, नूमत्तर्त्तो दयते सनिष्यन्निति वैष्णवं सांशंसिकम्। अहञ्चेति विष्णुरब्रवीत्, देवतयोः संशंसायानतिशंसाय। सं वां कर्मणा समिषा हिनोमीति पर्यास ऐन्द्रावैष्णवे। ऐन्द्रावैष्णवमस्यैतन्नित्यमुक्थम्। तदेतत् स्व- स्मिन्नायतने स्वस्यां प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति । द्वन्द्वं वा एता देवता भूत्वा व्यजयन्त विजित्या एव। अथो द्वन्द्वस्यैव मिथुनस्य प्रजात्या उभा जिग्यथुर्न पराजयेथे इत्यैन्द्रावैष्णव्यर्चा परिदधाति, इन्द्राविष्णोरेव यज्ञं प्रतिष्ठापयति । इन्द्राविष्णू पिबतं मध्वो अस्येति यजति। एते एव तद्देवते यथाभागं प्रीणाति वषट्कृत्यानु- वषट्करोति । प्रत्येवाभिमृशन्ते नाप्याययन्ति न ह्यानाराशंसाः सीदन्ति ॥ १७ ॥ कण्डिका १७ ॥ एकाह यज्ञ के तृतीयसवन के उक्थ में अच्छावाक ऋत्विज् के मन्त्र ॥ (अथ यत् अच्छावाकस्य ऐन्द्रावैष्णवम् उक्थं भवति) फिर जो अच्छावाक [ अच्छे बोलने वाले ऋत्विज् ] का इन्द्र और विष्णु [ मन और कान—क० ११ ] देवता वाला उक्थ [ स्तोत्र ] होता है [ उसका वर्णन ] । (इन्द्राविष्णू मदपती मदानामा सोमं यातं द्रविणो दधाना••••••इति ऋचा अभ्यनूक्तम्) इन्द्राविष्णू मदपती … १—इस ऋचा करके अनुकूल कहा गया है। (मद्धद्धि तृतीयसवनम्) हर्ष युक्त [ अथवा मद शब्द वाला ] ही तृतीय सवन है। (अधा हीन्द्र गिर्वणः · इयं त इन्द्र गिर्वणः••• इति अच्छावाकस्य स्तोत्रियानुरूपौ) अधा हि इन्द्र गिर्वणः•••• २—और, इयं ते इन्द्र १७—(इन्द्राविष्णू) वायुविद्युताविव सभासेनेशौ (मदपती) आनन्दस्य पालको (मदानाम्) आनन्दानाम् (सोमम्) ऐश्वर्य्यम् (आ यातम्) आगच्छतम् (द्रविणो) द्रविणा उ इति पदद्वयमेकीभूय द्रविणो इति सिद्धम् । द्रविणा द्रविणानि धनानि उ अपि (दधाना) दधानौ । धरन्तौ (अद्य) अद्य । सम्प्रति (हि) एव (गिर्वणः) स्तुतिभिः सेवनीय (ऋतुः) वर्षाकालः (जनित्री)