गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

४६० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० ४ ( सूर्यस्य ) सूर्यं के ( उत् ) ही ( व्युषि ) प्रकाश में ( भक्तेन ) अपने विभाग वा अन्न से ( सं गमेमहि ) हम मेल करें ॥ ५, ६ अश्विनौ देवते ॥ ५-इमा उ वां दिविष्टय उस्रा हवन्ते अश्विना । अयं वामह्वेऽवसे शचीवसू विशंविशं हि गच्छथः - ऋग्० ७ । ७४ । १, साम० उ० १ । २ । १५ ॥ ( अश्विना ) हे अश्वियो ! [ दिन रात ] ( इमाः ) यह ( दिविष्टयः ) प्रकाश चाहने वाली [ प्रजायें ] ( उस्रा वाम् ) निवास कराने वाले तुम दोनों को ( उ ) ही ( हवन्ते ) बुलाती हैं, ( शचीवसू ) हे कर्म वा बुद्धि का धन रखने वाले ! ( अयम् ) यह मैं ( वाम् ) तुम दोनों को ( अवसे ) रक्षा के लिये ( अह्वे ) बुलाता हूं, ( हि ) क्योंकि ( विशंविशम् ) प्रजा प्रजा को ( गच्छथः ) तुम प्राप्त होते हो ॥ ६-युवं चित्रं ददथुर्भोजनं नरा चोदेथां सूनृतावते । अर्वाग्रथं समनसा नि यच्छतं पिबतं सोम्यं मधु-ऋग्० ७ । ७४ । २, साम० उ० २ । । १५ ॥ ( नरा ) हे नरो ! [ नेताओ, वीरो ] ( युवम् ) तुम दोनों ( चित्रम् ) अद्भुत ( भोजनम् ) भोजन ( ददथुः ) धारण करते हो और ( सूनृतावते ) सुन्दर वेदवाणी वाले पुरुष को ( चोदेथाम् ) [ उसे ] भेजते हो, ( समनसा ) समान मन वाले तुम दोनों ( रथम् ) रथ [ रमणीय स्वरूप ] को ( अर्वाक् ) सामने ( नि यच्छतम् ) नियम से लाओ और ( सोम्यम् ) सोम [ ओषधियों ] के ( मधु ) मधु [ मीठे रस ] को ( पिबतम् ) पीओ ॥ कण्डिका ४ ॥ पुरुषो वै यज्ञः, तस्य शिर एव हविर्धानं, मुखमाहवनीयः, उदरं सदः, अन्तरूक्थानि बाहू मार्जालीयश्चाग्नीध्रीयश्च, या इमा देवतास्ते अन्तःसदः, सन्धिष्ठचाप्रतिष्ठे गार्हपत्यव्रतश्रवणो इति । अथापरन्तस्य, मन एव ब्रह्मा, प्राण उद्गाता, अपानः प्रस्तोता, व्यानः प्रतिहर्त्ता, वाग्घोता, चक्षुरध्वर्युः, प्रजापतिः सदस्यः, अङ्गानि होत्राशंसिनः, आत्मा यजमानः । तद्यदध्वर्युः स्तोत्रमुपाकरोति सोमः पवत इति, चक्षुरेव तत् प्राणैः सन्दधाति । अथ यत् प्रस्तोता ब्रह्माणमा- मन्त्रयते, ब्रह्मन् स्तोष्यामः प्रशास्तरिति । मनोज्ञणीर्भवति एतेषां प्राणानां, मनसा हि प्रसूताः स्तोमेन स्तु१यामइति, प्राणानेव तत् मनसा सन्दधाति । अथ यद् ब्रह्मा स्तुतेत्युच्चैरनुजानाति, मनो वै ब्रह्मा, मन एव तत् प्राणैः सन्दधाति । अथ यत् प्रस्तोता प्रस्तौति, अपानमेव तत् प्राणैः सन्दधाति । अथ यत् प्रतिहर्त्ता प्रतिहरति, व्यानमेव तदपानैः सन्दधाति । अथ यदुद्गातोद्गा- यति, समानमेव तत् प्राणैः सन्दधाति । अथ यद्धोता साम्ना शस्त्रमुपसन्तनोति, वाग्वै होता, वाचमेव तत् प्राणैः सन्दधाति । अथ यत् सदस्यो ब्रह्माणमुपासी- दति, प्रजापतिर्वै सदस्यः, प्रजापतिमेवाप्नोति । अथ यद्धोत्राशंसिनः साम२ सन्तति कुर्वन्ति, अङ्गानि वै होत्राशंसिन, अङ्गान्येवास्य तत् प्राणैः सन्दधाति । अथ १. पू. सं. 'स्तयाम' इति पाठः ॥ २. पू. सं. 'सामं सन्तति' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥