गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

चले । (संस्त्राव्येण) कोमलता से युक्त (हविषा) भक्ति वा अन्न के साथ [ उन सब को ] ( जुहोमि ) मैं ग्रहण करूं ॥ ७—शिपिविष्टवती ऋचा—किमित्ते विष्णो परिचक्ष्यं भूत् प्र यद् ववक्षे शिपि- विष्टो अस्मि । मा वर्पो अस्मदप गूह एतद् यदन्यरूपः समिथे बभूथ-ऋग्० ७ । १०० । ६ ॥ (विष्णो) हे विष्णो ! [ व्यापक परमेश्वर ] ( किम् इत् ) क्या ही [ अद्भुत वर्णन ] ( ते ) तेरा ( परिचक्ष्यं भूत् ) कथन योग्य है, ( यत् ) जो ( प्र ववक्षे ) तू कहता है ( शिपिविष्टः अस्मि ) मैं शिपिविष्ट [ तेज में प्रवेश किये हुये ] हूं— ( अस्मत् ) हम से ( एतत् वर्पः ) इस रूप को ( मा अप गूहः ) तू मत छिपा, ( यत् ) जब ( समिथे ) संग्राम में ( अन्यरूपः ) दूसरे रूप वाला तू ( बभूथ ) होता है ॥ कण्डिका ९ ॥ अथातो अप्तोर्यामाः, प्रजापतिर्वै यत् प्रजा असृजत, ता वै तां ता असृ- जत । ताः सृष्टाः पराच्य एवासन्नोपावर्तन्त । ता एकेन स्तोमेनोपागृह्णात् । ता अत्यरिच्यन्त, ता द्वाभ्यान्ताः सर्वैः । तस्मात् सर्वस्तोमः, ता एकेन पृष्ठेनोपागृ- ह्णात् । ता अत्यरिच्यन्त, ता द्वाभ्यां ताः सर्वैः, तस्मात् सर्वस्पृष्टः । ता अतिरि- क्तोक्थे वारवन्तीयेनावारयन्, तस्मादेषोऽतिरिक्तोक्थवान् भवति । तस्माद्वार- वन्तीयं ता यदाप्त्वाऽव्यच्छत्, अतो वा अप्तोर्यामाः । अथो प्रजावाप्नुरित्याहुः, प्रजानां यमन इतीहैवैतदुक्थं छं, ता नर्हिः प्रजाः स्नायेरंस्तर्हि हैतेन यजते, स एषोऽष्टापृष्ठो भवति, तद्यथान्यस्मिन् यज्ञे विश्वजितः पृष्ठमनुसञ्चरं भवति, कथमेत- देवमत्रेति । पितैष यज्ञानां तद्यथा श्रेष्ठिनि संवशेयुरपि विद्विषाणाः, एवमेवैतच्छ्रष्ठिनो वशैयान्नमन्नस्यानुचर्याय क्षमन्ते ॥ ६ ॥ कण्डिका ९ ॥ आख्यायिका—अप्तोर्याम यज्ञ का वर्णन ॥ ( अथ अतः अप्तोर्यामाः ) अब यहां अप्तोर्याम [ पायी हुई प्रजा के नियम, यज्ञ विशेष—गो० पू० ५ । २३, कहे जाते हैं ] । ( प्रजापतिः वै यत् प्रजाः असृजत, ताः वै तान् ताः असृजत ) प्रजापति [ प्रजापालक परमेश्वर ] ने जब प्रजाओं को सृजा, और ( ताः ) उन [ प्रजाओं ] को ही ( तान् ) वे [ पुरुष ] और ( ताः ) वे [ स्त्रियां ] बनाया । ( ताः सृष्टाः पराच्यः एव आसन्, न उपावर्तन्त ) वे उत्पन्न हुये [ प्रजायें ] पराङ्मुख [ मुँह फेरे हुये ] ही हुये और न लौटे । ( ताः एकेन स्तोमेन उपागृह्णात् ) उनको एक स्तोम से उस [ प्रजापति ] ने ग्रहण किया । ( ताः अत्यरिच्यन्त ) वे प्रजायें और आगे निकल गये । ( ताः द्वाभ्यां ताः सर्वैः, तस्मात् सर्वस्तोमः ) उनको दो [ स्तोम ] से उनको सबसे [ सब स्तोमों से उसने ग्रहण किया ], इसलिये वह सर्वस्तोम ६—(अप्तोः) गो० पू० ५ । २३ । आप्तायाः प्राप्तायाः प्रजायाः ( यामाः ) गो० पू० ५ । २३ । नियमाः ( ताः ) प्रजाः ( तान् ) पुरुषान् ( ताः ) स्त्रियः ( पराच्यः ) परा + अञ्चु गतिपूजनयोः—क्विन्, ङीप् । पराङ्मुख्यः ( उपावर्तन्त ) निवृत्ता अभवन् ( अत्यरिच्यन्त ) रिच वियोजनसंपर्चनयोः, रिचिर् विरेचने च—लङ् ।