गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ७ ।। १५ अग्नि [ ज्ञान स्वरूप ] [ तत् आदित्यः ] वही आदित्य [ सर्वप्रकाशक ], ( तत् वायुः ) वही वायु [ अनन्त बलवान् और सर्वधर्त्ता ] ( तत् उ चन्द्रमाः ) वही चन्द्रमा [ आनन्दकारक ] तत् एव शुक्रम् ) वही शुक्र [ शुद्ध स्वभाव वाला ] ( तत् ब्रह्म ) वही ब्रह्म [ सब से बड़ा ] ( ताः आपः ) वही आप [ सर्वव्यापक ] और ( सः प्रजापतिः ) वही प्रजापति [ उत्पन्नो' का पालन करने वाला ] है । चारों वेद ईश्वर कृत हैं, इसका प्रमाण ( तस्मात् यज्ञात् सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद् यजुस्तस्मादजायत ) ऋ० १० । ६० । ६ । यजु० ३१ । ७. तथा अथर्व० १६ । ६ । १३ । ( तस्मात् यज्ञात् ) उस पूजनीय ( सर्वहुतः ) सबके दाता परमात्मा से ( ऋचः ) ऋग्वेद [ पदार्थों की गुण प्रकाशक विद्या ] के मन्त्र और ( सामानि ) सामवेद [ मोक्ष विद्या ] के मन्त्र ( जज्ञिरे ) उत्पन्न हुये । ( तस्मात् ) उससे ( छन्दांसि ) अथर्ववेद [ आनन्द दायक विद्या ] के मन्त्र ( जज्ञिरे ) उत्पन्न हुये, और ( तस्मात् ) उससे (यजुः) यजुर्वेद [ सत् कर्मों का ज्ञान ] ( अजायत ) उत्पन्न हुआ ।। ६ ।। विशेषः—इस कण्डिका का मिलान करो—ऐतरेय ब्राह्मण ५ । ३९ ।। कण्डिका ७ ।। ता या अमू रेतः समुद्रं वृत्वाऽतिष्ठंस्ताः प्राच्यो दक्षिणाच्यः प्रतीच्य उदीच्यः समवद्रवन्त । तद्यत्समवद्रवन्त तस्मात्समुद्र उच्यते । ता भीता अब्रुवन् भगवन्तमेव वयं राजानं वृणीमह इति । यच्चं वृत्वाऽतिष्ठंस्तद्वरुणोऽभवत् तं वा एतं वरणं सन्तं वरुण इत्याचक्षते । परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवा भवन्ति प्रत्यक्षद्विषः । स समुद्रादमुच्यत स मुच्युरभवत्तं वा एतं मुच्युं सन्तं मृत्युरित्या- चक्षते । परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवा भवन्ति प्रत्यक्षद्विषः । तं वरुणं मृत्यु- मभ्यश्राम्यदभ्यतपत्समत्तपत्तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य सन्तप्तस्य सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यो रसोऽक्षरत् सोऽङ्गरसोऽभवत् तं वा एतमङ्गरसं सन्तमङ्गिरा इत्याचक्षते । परो- क्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवा भवन्ति प्रत्यक्षद्विषः ।। ७ ।। कण्डिका ७ ।। समुद्र, वरुण, मृत्यु और अङ्गिरा ।। ( ताः या अमूः ) वे जो कुछ [ व्यापक तन्मात्रायें जल की भाप समान ] ( रेतः ) बीज [ होकर ] ( समुद्रम् ) समुद्र [ सर्वव्यापक परमात्मा ] को (वृत्वा) लेकर ( अतिष्ठन् ) ठहरीं [ कण्डिका ३ देखो ], ( ताः ) वे सब ( प्राच्यः ) सामने वाली वा पूर्व, ( दक्षिणाच्यः ) दाहिनी वा दक्षिण, ( प्रतीच्यः ) पीछे वाली वा पश्चिम ओर ( उदीच्यः ) बाईं वा उत्तर दिशा से ( सम् अवद्रवन्त = अव अद्रवन्त ) बह कर आयीं । ( तत् यत् सम् अव अद्रवन्त ) वे जो बह कर आयीं, ( तस्मात् ) ७—( वृणीमहे ) स्वीकुर्मः ( वरणः ) हुवृवृञ्भ्यो षण् ( उ० १ । ७४ ) वृञ् वरणे—युच् । स्वीकरणीयः ( वरुणः ) कृवृदारिभ्य उनन् ( उ० ३ । ५३, वृञ् वरणे—उनन् । वरणीयः स्वीकरणीयः ( मुच्युः ) मुचिमुट्द्भ्याम् कुक्लुकौ ( उ० ३ ।