गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ३ ४९९ ७—अभि तष्टेव दीधया मनीषामत्यो न वाजी सुधुरो जिहानः अभि- प्रियाणि मर्मृशत् पराणि कवीँरिच्छामि सन्दृशे सुमेधाः—ऋ० ३ । ३८ । १— १०, विश्वामित्र के गोत्र का प्रजापति, अथवा वाच्य वाक् का पुत्र, अथवा प्रजापति और वाच्य दोनों, अथवा विश्वामित्र ही ऋषि ॥ यह मन्त्र आ चुका है—गो० उ० ६ । १ ॥ शेष मन्त्र वेद में देखो ॥ कण्डिका ३ ॥ कस्तमिन्द्र त्वावसुं कश्नव्यो अतसीनां कदून्व१स्याकृतं इति कद्वन्तः प्रगाथा अहरहः शस्यन्ते । को वै प्रजापतिः, प्रजापतेराप्त्यै । यदेव कद्वन्तः, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् । यद्वेव कद्वन्तः, अथो अन्नं वै कम्, अथो अन्नस्यावरुद्ध्यै । यद्वे'व कद्वन्तः अथो सुखं वै कम्, अथो सुखस्यावरुद्ध्यै यद्वे'व कद्वन्तः, अथोऽहरहर्वा एते, शान्तान्यहीनसूक्तान्युपयुञ्जाना यन्ति, तानि कद्वद्भिः प्रगाथैः शमयन्ति तान्येभ्यः शान्तानि कं भवन्ति तान्येताञ्छान्तानि स्वर्गं लोकमभिवहन्ति । त्रिष्टुभः सूक्तप्रतिपदः शंसेयुः, ता हैके पुरस्तात् प्रगाथानां शंसन्ति, धाय्या इति वदन्तस्तदु तथा न कुर्यात् । क्षत्रं वै होता, विशो होत्राशंसिनः, क्षत्रस्यैव तद्विशं प्रत्युद्यामिनीं कुर्युः । पापवस्यसं त्रिष्टुभो म इमा सूक्तप्रतिपद इत्येवं विद्यात्, यथा वै समुद्रं प्रतरेयुः, एवं हैवैते प्रप्लवन्ते ये संवत्सरं द्वादशाहं वोपासन्ते, तद्यथा सैरावतीं नावं पारकामाः समारोहेयुः एवं हैवैतास्त्रिष्टुभः स्वर्गकामाः समा- रोहन्ति । न ह वा एतच्छन्दो गमयित्वा स्वर्गं लोकमुपावर्त्तन्ते वीर्य्यवन्तं महिताभ्यो न व्याह्वयीत समानं हि छन्दः, अथो नेद् धाय्या करवाणीति । यदेनाः शंसन्ति, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् । यद्वेवैनाः शंसन्ति, इन्द्रमेवैतैरभिह्वयन्ते, यथा ऋषभं वासितायै ॥ ३ ॥ कण्डिका ३ ॥ अहीन यज्ञ में कद्वत् प्रगाथों का उपयोग और महत्त्व ॥ ( कस्तमिन्द्र त्वावसुं, कश्नव्यो अतसीनां, कद्दू न्वस्याकृतम् इति कद्वन्तः प्रगाथाः अहरहः शस्यन्ते ) कस्तमिन्द्र त्वावसुम्—......ऋ० ७ । ३२ । १४; कश्नव्यो अतसीनाम्.....ऋ० ८ । ३ । १३, कदू न्व१स्याकृतम् ...ऋ० ८ । ६६ । ६, [ सायणभाष्य ५५ ] । यह कत् वा क शब्द वाले प्रगाथ दिन दिन बोले जाते हैं । ( कः वै प्रजापतिः, प्रजापतेः आप्त्यै ) क शब्द प्रजापति [ का वाचक ] है, प्रजापति के पाने के लिये [ यह हैं ] । ( यत् एव कद्वन्तः, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् ) जो यह [ प्रगाथ ] कत् अथवा क शब्द वाले हैं, वह स्वर्गलोक का रूप है । ( यत् उ एव कद्वन्तः अथो अन्नं वै कम्, अथो अन्नस्य अवरुद्ध्यै ) जिस कारण से यह [ प्रगाथ ] कत् शब्द वाले हैं, और अन्न ही क ३—( त्वावसुम् ) गो० उ० ४ । १ त्वया प्राप्तधनम् ( कत् ) कथम् ( नव्यः ) नव--ईयसुन्, ईकारलोपः । नवीयः । नवतरं कर्म ( अतसीनाम् ) अत्यविचेमि- तमि० ( उ० ३ । ११७), अत सातत्यगमने--असच्, ङीष् । सन्ततगामिनीनां