गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 555, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ेंगोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ९ ५१७ सम्प्रयच्छति, यथा जाताय कुमाराय स्तनम् ) अन्न ही न्यूङ्ख है, खाने योग्य अन्न ही उस [यजमान] को तब वह देता है, जैसे उत्पन्न हुये बच्चे को स्तन [माता देती है]। (सः पाङ्क्तो भवति, पाङ्क्तः हि अयम् पुरुषः पञ्चधा विहितः, लोमानि त्वक् अस्थि मज्जा मस्तिष्कम्) वह न्यूङ्ख पाङ्क्त [ पङ्क्ति छन्द पांच पाद वाला ] है, पाङ्क्त [ पाँच परिमाणं वाला ] ही यह पुरुष है [ जो ] पाँच प्रकार से विधान किया गया है—लोम, त्वचा, हड्डी, मज्जा और मस्तिष्क [ भेजा ] ॥ ( यावान् एव पुरुषः, सः तावन्तं यजमानं संस्कृत्य अच्छावाकाय सम्प्रयच्छति त्वम् एतस्य प्रतिष्ठां कल्पय इति ) जितना ही पुरुष है, वह [ ब्राह्मणाच्छंसी ] उतना यजमान को शुद्ध करके अच्छावाक को देता है—तू इस [ यजमान ] की प्रतिष्ठा कर । ( एव- यामरुतं शंसति ) वह [ अच्छावाक ] एवयामरुत् सूक्त [ क० ७ ] बोलता है । ( प्रतिष्ठा वै एवयामरुत्, प्रतिष्ठायै एव एनम् अन्ततः प्रतिष्ठापयति ) प्रतिष्ठा [ गौरव ] ही एवयामरुत् [ पाने योग्य का प्राप्त कराने वाला शत्रु नाशक ] है, प्रतिष्ठा के लिये ही इस [ यजमान ] को अन्त में वह स्थापित करता है । ( याज्यया यजति ) वह याज्या [ऋचा] से यज्ञ करता है । ( अन्नं वै याज्या, अन्नाद्यम् एव अस्मै तत् प्रयच्छति ) अन्न ही याज्या है, खाने योग्य अन्न ही इस [ यजमान ] को वह उससे देता है ॥ ८ ॥ भावार्थः—जो मनुष्य वेद मन्त्रों के तत्त्व को समझकर आत्मपुष्टि करते हैं, वे ही अपनी और दूसरों की उन्नति करते हैं ॥ ८ ॥ विशेषः—इस कण्डिका को मिलाओ-ऐ० ब्रा० ६ । २७, २८, २६, ३० ॥ कण्डिका ९ ॥ तानि वा एतानि सहचरणीत्याचक्षते, यन्नाभानेदिष्ठो बालखिल्यः, वृषाकपिरैवयामरुतानि सह वा शंसेत् सह वा न शंसेत् । यदेषामन्तरियात् तद्यजमानस्यान्तरियात् । यदि नाभानेदिष्ठं रेतोस्यान्तरियात्, यदि बालखिल्याः प्राणानस्यान्तरियात्, यदि वृषाकपिमात्मानमस्यान्तरियात्, यदेवयामरुतं प्रतिष्ठा वा एवयामरुत्, प्रतिष्ठाया एवैनन्तंछ्र श्रावयेत्, देव्याश्च मानु१ष्याश्च तानि सह वा शंसेत्, सह वा न शंसेत् । स ह बुडिल आश्वितरा स्युर्विश्वजितो होता सत्रो२क्षाञ्चक्रे, एतेषां वा एषां शिल्पानां विश्वजिति सांवत्सरिके द्वे होतुरुक्ये माध्यन्दिनमभिप्रच्यवेते । हन्ताहमिच्छमेवयामरुतं शंस३यानीति, तद्ध तथा शंस- याञ्चक्रे । तद्ध तथा शंसमाने गोशूल आजगाम । स होवाच, होतः कथा ते शस्त्रं विचक्रं प्लवत इति, किं ह्यभूदित्येवयामरुदयमुत्तरतः शस्यत इति । स होवाच, इन्द्रो वै माध्यन्दिनः, कथेन्द्रं माध्यन्दिनान्त्यनीकसीति, नेन्द्रं माध्यन्दिनान्त्यनीषा- अण् । पञ्चपरिमाणयुक्तः । पञ्चधाविहितः ( संस्कृत्य ) संशोध्य । अन्यद् गतम्—क० ७ ॥ १. पू. सं. 'मनुष्याश्च' इति पाठः ॥ २. पू. सं. 'सदीक्षाञ्चक्रे इति पाठः ॥ ३. पू. सं. 'शस्ययानि' इति पाठः ॥ सम्मा० ॥