गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६। क० १२ ५२९ इति ) संवत्सर ही परिक्षित् [ सब ओर से बसने वाला ] है, क्योंकि संवत्सर ही इस सब में सब ओर से वास करता है। ( अथो खलु आहुः, अग्निः वै परिक्षित्, अग्निः हि इदं सर्वं परिक्षियति इति ) फिर कोई कहते हैं-अग्नि ही परिक्षित् है, क्योंकि अग्नि इस सब में सब ओर से वास करता है। ( अथो खलु आहुः, गाथाः एव एताः कारव्याः राज्ञः परिक्षितः इति ) फिर कोई कोई कहते हैं—यह कारु शब्द वाली ऋचायें गाथा हैं [ जिनमें ] राज्ञः परिक्षितः पद आये हैं अथर्व० २० । १२७ । ६, १० । ( सः नः तत् यथा कुर्यात्, गाथाः एव एतस्य शस्ताः भवन्ति ) वह [ ऋत्विज् ] हमारे लिये उस विधान से जैसा करे, यह ऋचायें, इस [ सूक्त ] की गाथायें ही बोली हुई होती हैं। (यदि उ वै गाथाः अग्नेः एव संवत्सरस्य वा गाथाः इति ब्रूयात् ) यदि वे गाथायें हैं, वे अग्नि की वा संवत्सर की गाथायें हैं—ऐसा वह बतलावे । ( यदि उ वै मन्त्राः अग्नेः एव संव- त्सरस्य वा मन्त्राः इति ब्रूयात् ) जो वह मन्त्र है, वह अग्नि का वा संवत्सर का मन्त्र है—यह वह बतावे । ( ताः प्रग्राहम् इति एव ) इन [ ऋचाओं ] को पाद पाद ग्रहण करके और ठहर कर [ वह बोलता है ], यह ही विधान है ॥ ७—( अथ कारव्याः शंसति, इन्द्रः कारुमबूबुधत्—इति ) फिर कारु [ स्तोता ] शब्द वाली ऋचायें वह बोलता है-इन्द्रः कारुमबूबुधत्.... अथर्व० २० । १२७ । ११, यह मन्त्र है। ( यत् एव देवाः कल्याणं कर्म अकुर्वन् तत् कारव्याभिः अवाप्नुवन् ) जो कुछ भी विद्वानों ने कल्याण कर्म किया है, वह कारु शब्द वाली ऋचाओं से पाया है। ( तथा एव एतत् यजमानाः ) वैसे ही इससे यजमानों ने [ कल्याण कर्म पाया है ] । ( यत् एव देवाः कल्याणं कर्म कुर्वन्ति तत् कारव्याभिः अवाप्नुवन्ति ) जो ही विद्वान् लोग कल्याण कर्म करते हैं वह कारु शब्द वाली ऋचाओं से ही पाते हैं । ( ताः प्रग्राहम् इति एव ) उन [ ऋचाओं ] को पाद पाद ग्रहण करके और ठहर कर [ वह बोलता है ] यह ही विधान है ॥ ८—( अथ दिशां कॢप्तीः, यः सभेयः विदथ्यः इति पूर्वं शस्त्वा ) फिर दिशां कॢप्ती [ दिशाओं की रचना वाली ऋचाओं ] को, यः सभेयः विदथ्यः......—अथर्व० २० । १२८ । १, इस मन्त्र को पहिले बोलकर [ वह बोलता है ] । ( जनकल्पाः उत्तराः शंसति योऽ नाक्ताक्षो अनभ्यक्त इति ) जनकल्प वाली ऋचाओं को वह पीछे बोलता है, खप्रत्ययः । सर्वजनेभ्यो हितस्य ( कारुम् ) कृवापाजि० ( उ० १ । १ ) करोतेः -- उण् । कार्यकर्त्तारम् । स्तोतारम् -- निघ० ३ । १६ ( अबूबुधत् ) प्रबोधितवान् ( अकुर्वन् ) कृतवन्तः ( कॢप्तीः ) कृपू सामर्थ्ये रचनायां च--क्तिन् । रचनाः ( सभेयः ) सभा-ढः । सभ्यः ( विदथ्यः ) विदथेषु विद्वत्सु साधुः (जनकल्पाः) जनकल्पाभिधा ऋचः ( अनाक्ताक्षः ) नञ्+आ+अञ्जू व्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिषु- क्तः+अक्षू व्याप्तौ-अच् । अशुद्धव्यवहारयुक्तः ( अनभ्यक्तः ) नञ्+अञ्जू व्यक्तौ-- क्तः । अव्यक्तः । अविख्यातः (अर्धर्चशः) पादे पादे अर्धर्चेन अर्धर्चेन (यत्) यदा (अदः) तत् ( दाशराज्ञे ) दाशृ दाने-घञ् + राजृ ऐश्वर्ये-कनिन् । दाशानां दानपात्राणां भृत्यानां स्वामिहिताय ( आज्ञाय ) आकारोऽत्र अवशब्दार्थे । अवज्ञांय | अवज्ञातवन्तः । ६४