गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 570, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ें५३९ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६। क० १३ [ मक्ति ] ( चकॄ'धि ) तू करता रहे, ( सर्वः ) प्रत्येक ( अरिः ) बैरी ( इत् ) भी ( ते ) तेरी ( पृणात् ) तृप्ति करे ॥ ८—दिशां कॢप्ति ऋचायें—यः सभेयो विदथ्यः सुत्वा यज्वाथ पूरुषः । सूर्यं चामू रिशादसस्तद् देवाः प्रागकल्पयन् ॥ अ० २० । १२८ । १—१६ ॥ ( यः ) जो ( सभेयः ) सभ्य [ सभाओं में चतुर ], ( विदथ्यः ) विद्वानों में प्रशंसनीय, ( सुत्वा ) तत्त्व रस निकालने वाला ( अथ ) और ( यज्वा ) मिलन- सार ( पूरुषः ) पुरुष है। ( अमू ) उस ( सूर्यम् ) सूर्य [ के समान प्रतापी ] को ( च ) निश्चय करके ( तत् ) तब ( रिशादसः ) हिंसकों के नाश करने वाले ( देवाः ) विद्वानों ने ( प्राक् ) पहले [ ऊँचे स्थान पर ] ( अकल्पयन् ) माना है ॥ ६, उत्तर जनकल्प ऋचा—योऽनाक्ताक्षो अनभ्यक्तो अमणिवो अहिरण्मयः । अब्रह्मा ब्रह्मणः पुत्रस्तोता कल्पेषु संमिता ॥ अ० २० । १२८ । ६ ॥ (यः) जो (ब्रह्मणः) ब्रह्मा [ वेदज्ञानी ] का ( पुत्रः ) पुत्र ( अब्रह्मा ) अब्रह्मा [वेद न जानने वाला, कुमार्गी ] ( अनाक्ताक्षः ) अशुद्ध व्यवहार वाला और ( अनभ्यक्तः ) अविख्यात है। वह (अमणिवः) मणियों [ रत्नों ] का न रखने वाला और ( अहिरण्मवः ) तेज ही न होवे, ( तोता ) यह कर्म ( कल्पेषु ) शास्त्र विधानों में ( संमिता ) प्रमाणित है ॥ १०, इन्द्रगाथा ऋचायें—यदिन्द्रादो दाशराज्ञे मानुषं वि गाहथाः । विरूपं सर्वस्मा आसीत् सह यक्षाय कल्पते ॥ अ० २० । १२८ । १२—१६ ॥ ( यत् ) जब, ( इन्द्र ) हे इन्द्र ! [ बड़े ऐश्वर्य वाले मनुष्य ] ' दाशराज्ञे ) दानपात्र सेवकों के राजा के लिये [ अर्थात् अपने लिये ] ( अदः ) उस [ वेदोक्त ] ( मानुषम् ) मनुष्य के कर्म को ( वि गाहथाः ) तूने बिलो डाला है [ गड़बड़ कर दिया है ] । (सर्वस्मै) सबके लिये ( विरूपः ) वह दुष्ट रूप वाला व्यवहार ( आसीत् ) हुआ है। यह [ मनुष्य ] ( यक्षाय ) पूजनीय कर्म के लिये ( सह ) मिल कर ( कल्पते ) समर्थ होता है ॥ कण्डिका १३ ॥ अथैतशप्रलापं शंसति; एता अश्वा आप्लवन्त इति । ऐतशो ह मुनिर्यज्ञस्या- युर्ददर्श । स ह पुत्रानुवाच, पुत्रका यज्ञस्यायुरभिददृक्षं तदभिलपिष्यामि मा मा तृप्तं मन्यध्वमिति । तथेति तदभिललाप । तस्य ह इत्यग्निरैतशायनो ज्येष्ठः पुत्रोऽभिदुद्द्रुत्य मुखमपि जग्राह, ब्रुवन्, तृप्तो नः पितेति । स होवाच, धिक् त्वा जाल्मापरस्य पापिष्ठान्ते प्रजां करिष्यामीति । यो मे मुखं प्राग्र१हीष्यो यदि जाल्म मे मुखं प्राग्रहीष्यः, शतायुषं गामकरिष्यं सहस्रायुषं पुरुषमिति । तस्मादभ्यग्नय ऐतशायना आजानेयाः सन्तः पापिष्ठा अन्येषां बलिहृतः पितान्यच्छन् ताः स्वेन प्रजापतिना स्वया देवतया । यदैतशः, प्रलापः, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् । यद्वैवैतशः प्रलापः, यातयामा वा क्षितिः, ऐत- शंतशः प्रलापोऽयातयामा मे यज्ञोऽसदक्षितिर्मे२ यज्ञोऽसदिति । तं वा ऐतशेतश- प्रलापं शंसति, पदावग्रा हन्तासामुत्तमेन पदेन प्रणौति, यथा निविदः । अथ प्रवह्लिकाः पूर्वं३ शस्त्रत्त्वा विततौ किरणौ द्वाविति प्रतिराधानुत्तराः शंसति, भुगित्याभिगत इति १ पू. सं. 'प्रागृहीष्यः'' इति पाठः । २. पू, सं अक्षिति मे इति पाठः ॥ ३. पू. सं. पूर्वंशस्त्वा इति पाठः ॥ सम्पा० ॥