गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १४ ५३५ युष्माकं वयम् इति ) वह अग्नि आकर बोला—अब आदित्य लोग अद्यसुत्या यज्ञ देखते हैं [ करना विचारते हैं ], सुख से तुम्हारे होता को वे कहते हैं और बुलाते हैं, तुम्हारे हम [ होता ] हैं । ( ते ह अङ्गिरसः चुक्रुधुः, त्वं नु मा गमः, वयम् इति ) वे अङ्गिरा ऋषि क्रोधित हुये—तू अब मत जा, हम [ भी न जावेंगे ] । ( न इति ह अग्निः उवाच ) ऐसा नहीं यह अग्नि बोला । ( अनिन्द्याः वै मा आह्वयन्ते, तत् हि किल्विषं यः अनिन्द्यस्य हवं न इति ) अनिन्दनीय [ श्रेष्ठ पुरुष ] मुझे बुलाते—हैं, यह पाप है, जो मैं अनिन्दनीय के बुलावे को न [मानूं ] । ( तस्मात् अतिदूरम् अत्यल्पम् इति ) इसलिये यह बहुत दूर [ अश्लील ] और बहुत तुच्छ बात है । ( देवाः यजमानस्य हवम् इयात् एव, तत् हि किल्विषं यः अनिन्द्यस्य हवन्न इति ) देवताओं [ विद्वान् लोगों ] ने यजमान के बुलावे को माना है, यह पाप है, जो मैं अनिन्दनीय के बुलावे को न [ मानूं ] ॥ ( तान् आदित्यान् ह अङ्गिरसः याजयांचक्रुः ) उन आदित्य ऋषियों को अङ्गि- राओं ने यज्ञ करा दिया । ( तेभ्यः हि इमां पृथिवीं दक्षिणां निन्युः, तां ह न प्रति- जगृहुः ) उन [ अङ्गिराओं ] को उन्होंने यह पृथिवी दक्षिणा दी, उसको उन [अङ्गिराओं] ने न लिया । ( सा हि इयं निवृत्ता उभयतःशीर्ष्णा ) सो ही यह त्यागी हुई [ पृथिवी ] दो ओर शिर वाली [ उत्तर और दक्षिण ध्रुव रूप शिर वाली ] है । ( दक्षिणाः शुचा- विद्धाः शोचमानाः कुपिताः व्यचरन्, नः मा प्रत्यग्रहीषुः इति ) वह दक्षिणायें सोच में छिदी हुई, शोक करती हुई, कुपित होकर विचरने लगी—उन्होंने हमें नहीं ग्रहण किया है । (तस्मै [= तस्मात् ] एते निरदीर्यन्त, ये एते प्रदराः अधिगम्यन्ते ) इसलिये यह फट गये हैं, जो यह खड्डे [ पहाड़ नदी आदि विषम स्थान ] जाने जाते हैं । ( तस्मात् निवृत्ता- दक्षिणां न उपाकुर्यात्, न एनां दक्षिणां प्रमृजेत् नेद् प्रमृणजानीति ) इसलिये त्यागी हुई दक्षिणा को न लेवे, न इस दक्षिणाको सजावे और न नष्ट करे । ( तस्मात् अस्य यः एव समानजन्मा वृणुहूयुः भ्रातृव्यः स्यात्, तस्मै एनां दद्यात् ) इसलिये इस [ यजमान ] का समान जन्म वाला, सुख छीनने वाला शत्रु होवे, उसको यह [ दक्षिणा ] देवे । ( तत् पराची दक्षिणा नः विवृणक्ति, द्विषति भ्रातृव्ये अन्ततः शुचं प्रतिष्ठा- आगत्य ( कम् ) सुखेन ( चुक्रुधुः ) क्रोधितवन्तः ( अनिन्द्याः ) अनिन्दनीयाः । श्रेष्ठाः ( किल्बिषम् ) पापम् ( हवम् ) आवाहनम् (इयाः) इयुः । प्रापुः ( याजयाञ्च- चक्रुः ) यज्ञं कारितवन्तः (निन्युः) आनीतवन्तः. दत्तवन्तः (प्रतिजगृहु ) स्वीकृत- वन्तः ( निवृत्ता ) त्यक्ता ( उभयतःशीर्ष्णा ) उत्तरदक्षिणध्रुवरूपशिरोयुक्ता ( शुचाविद्धाः ) व्यध ताडने-क्तः । शोकेन बाधिताः ( निरदीर्यन्त ) विदारिता वर्त्तन्ते ( प्रदराः ) प्रदराः--ऐ० ब्रा० ६ । ५ । विदारणानि ( अधिगम्यन्ते ) ज्ञायन्ते । दृश्यन्ते ( उपाकुर्यात् ) स्वीकुर्यात् ( प्रमृजेत् ) मृजू शौचालङ्कारयोः । अलङ्कुर्यात् ( प्रमृणजानीति ) मृण हिंसायाम्, आर्षरूपम् प्रमृणीयात् । नाशयेत् (वृणुहूयुः) पृभिदिव्यधि० (उ० १ । २३) वृण प्रीतने—कुः । यजिमनिशुन्धि० (उ० ३ । ९०) हु दानादानयोः अदने च—युच्, दीर्घः । सुखस्य ग्रहीता ( पराची ) पर+अञ्च् गतिपूजनयोः-क्विन्, ङीप् । शत्रुगता ( विवृणक्ति ) वृजी वर्जने ।