गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ क० १५ ॥ ५४३ ५—देवा ददत्वासुरं तद्व वो अस्तु सुचेतनम् । युष्माँ अस्तु दिवेदिवे प्रत्येव गृभायत—अथ० २० । १३५ । १० ॥ [ हे मनुष्यो ! ] ( देवाः ) विद्वान् लोग ( आसुरम् ) बुद्धिमत्ता ( ददतु ) देवें, ( तत् ) वह ( वः ) तुम्हारे लिये ( सुचेतनम् ) सुन्दर ज्ञान ( अस्तु ) होवे । ( युष्मान् ) तुमको वह ( दिवेदिवे ) दिन दिन ( अस्तु ) होवे, [ उसको ] ( प्रति ) प्रत्यक्ष रूप से ( एव ) ही ( गृभायत ) तुम ग्रहण करो ॥ ६—भूतेच्छन्द मन्त्र—त्वमिन्द्र शर्म रिणा हव्यं पारावतेभ्यः । विप्राय स्तु- वते वसुवनिं दुरश्रवसे वह—अथ० २० । १३५ । ११, मन्त्र १२; १३ वेद में देखो ॥ ( इन्द्र ) हे इन्द्र [ बड़े ऐश्वर्य वाले राजन् ] ( त्वम् ) तू ने ( शर्म ) शरण और 'हव्यम्) हव्य [ विद्वानों के योग्य अन्न ] ( पारावतेभ्यः ) पार और अवार देश वाले लोगों के लिये (रिणाः ) पहुँचाया है। ( स्तुवते ) स्तुति करने वाले ( विप्राय ) बुद्धिमान् के लिये ( वसुवनिम्) धनों का सेवन (दुरश्रवसे ) दुष्ट अपयश मिटाने को (वह ) प्राप्त करा ॥ कण्डिका १५ ॥ अथाहनस्याः शंसति, यदस्या अंहुभेद्या इत्याह, न स्याद्वा इदं सर्वं प्रजा- तमाह, न स्याद्वा एतदधिप्रजायतेऽस्यैव सर्वस्याप्त्यै प्रजात्यै । ता वै षट् शंसेत्; षड् वा ऋतवः, ऋतवः पितरः, पितरः प्रजापतिः प्रजापतिराह, न स्यात् तादृशं शंसेदिति । शाम्भव्यस्य वचः, दशाक्षरा विराड्, वैराजो यज्ञः, तद्गर्भा उप- जीवन्ति । श्रीर्वै विराड्, यशोऽन्नाद्यं, श्रियमेव तद्विराजं यशस्यन्नाद्ये प्रतिष्ठापयति । प्रतिष्ठन्तीरिदं सर्वमनु प्रतितिष्ठति । प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिः, य एवं वेद । तिस्रः शंसेदिति वात्स्यः । त्रिवृद्वै रेतः सिक्तं सम्भवत्याण्डमल्पं जरायुस्त्रिवृत् प्रत्ययं, माता पिता यज्जायते, तत् तृतीयम्, अभूतोद्यमेवैतत्, यच्चतुर्थी शंसेत् । सर्वा एव षोडश शंसेदिति हैके । कामात्तौ वै रेतः सिञ्चति, रेतसः सिक्ताः प्रजाः प्रजायन्ते प्रजानां प्रजननाय । प्रजावान् प्रजनयिष्णुर्भवति, प्रजात्यै प्रजायते प्रजया पशुभिः, य एवं वेद ॥ १५ ॥ कण्डिका १५ ॥ कुन्ताप सूक्तों में आहनस्या ऋचाओं का प्रयोग ॥ ( अथ आहनस्याः शंसति, यदस्या अंहुभेद्या इति आह ) फिर आहनस्यायें [ संयोग सूचक ऋचायें ] वह बोलता है—यदस्या अंहुभेद्या-अथ० २० । १३६ । १--१६, यह सूक्त बोलता है । ( आह इदं सर्वं प्रजातं वै न स्यात्, न स्यात् एतत् वै अधि- प्रजायते, अस्य सर्वस्य एव आप्त्यै प्रजात्यै ) वह कहता है--यदि यह सब प्रकट किया गया न होवे, यह भी न होवे कि यह [ जगत् ] प्रकट होवे, इस सब [ जगत् ] की प्राप्ति और उत्पत्ति के लिये [ यह कर्म है ] । ( ताः वै षट् शंसेत् ) उन छह ही [ ऋचाओं ] को बोले । ( षट् वै ऋतवः, ऋतवः पितरः, पितरः प्रजापतिः ) छह ही ऋतुयें हैं, ऋतुयें १५- (आहनस्याः) सर्वधातुभ्योऽसुन् (उ० ४ । १८६) आ+हन हिंसागत्योः- असुन्, आहनस्-यत्, टाप् । आहनसः आहननस्य संयोगस्य सम्बन्धिन्य. ऋचः ( अंहुभेद्या ) भृमृशीङ्० ( उ० १ । १७ ) अम. रोगे पीडने च-उ प्रत्ययः हुक् च ।