गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

३८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २३ ॥ ( वेदस्य वेद का (आथर्वणम् ) अथर्वा [ निश्चल ब्रह्म ] से प्राप्त हुआ ( शुक्रम् ) सामर्थ्य है। ( अतः एव मन्त्राः प्रादुर्बभूवुः ) उसी [ ओम् ] से मन्त्र प्रकट हुये । ( सः तु खलु ) और वह [ पुरुष ] निश्चय करके ( अतपसा ) तप के बिना, ( अशुश्रूषा = अशुश्रूषया ) सेवा के बिना ओर ( अनध्यायाध्ययनेन ) अध्याय [ पाठक्रम ] तथा अध्ययन [ पठन ] के बिना ( मन्त्राणाम् ) मन्त्रों को ( यत् ऊनम् ) जो घटती ( च च ) और ( विरिष्टम् ) दोष ( च ) और ( यातयामम् ) समय का खोना ( करोति ) करे ( तत् ) उसको ( अथर्वणाम् ) निश्चल वेदों के ( तेजसा ) तेज से ( प्रत्याप्याययेत् ) भरपूर करे, ( मन्त्राः च ) और मन्त्र भी ( माम् ) लक्ष्मी के ( अभिमुखीभवेयुः ) सामने होवें ( गर्भा इव मातरम् ) जैसे गर्भ माता के [ सामने होते हैं ] । ( अभिजिघांसुः ) सब ओर गति वाला [ जिज्ञासु पुरुष ] ( पुरस्तात् ; पहिले ( ओङ्कारम् ) ओङ्कार को ( प्रयुङ्क्ते ) बोले । ( एतया एव ऋचा ) इसी ही ऋचा से ( तत् ) उस [ दोष ] को ( प्रत्याप्याययेत् ) भरपूर करे ( एषा एव ) यही [ ऋचा ] ( यज्ञस्य पुरस्तात् ) यज्ञ के पहिले और ( एषां पश्चात् ) यही पीछे ( युज्यते ) बोली जाती है। ( एतया ) इस [ ऋचा ] से ( सर्वतः यज्ञः तायते ) सब प्रकार यज्ञ फैलता है। ( तत् अपि एतत् ऋचा उक्तम् ) वह भी इस ऋचा करके कहा गया है, ( या) जो [ ऋचा ] ( पुरस्तात् ) [ जप से ] पहिले ( युज्यते ) बोली जाती है— ( ऋचोऽक्षरे परमे व्योमन् इति ) ऋचोऽक्षरे.........अथ० ६ । १० । १८ ॥ ( तत् एतत् अक्षरम् ) सो इस अक्षर [ अविनाशी ओम् शब्द ] को (ब्राह्मणः) ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञानी ] ( यं कामम् इच्छेत् ) जिस इष्ट पदार्थ को चाहे ( त्रिरात्रोपोषितः ) तीन रात्रि उपवास करता हुआ [ अनाहार रहता हुआ ], ( प्राङ्मुखः ) पूर्व को मुख किये हुये, ( वाग्यतः ) वाणी रोके हुये [ मौन चुपचाप ] गतो च—सन्—अ, टाप् । अशुश्रूषया । सेवया विना ( यातयामम् ) क० १६ । या प्रापणे—क्तः । अर्त्तिस्तुसुहु० ( उ० १ । १४० ) या प्रापणे—मन्, यद्वा यम नियपने—घञ् । विगतसमयम् । समयनाशम् ( प्रत्याप्याययेत् ) प्रति + आङ्

• प्यैङ् वृद्धौ—णिच् । प्रवर्धयेत् । प्रपूरयेत् ( माम् ) माङ् १ माने—कः टाप् । लक्ष्मीम् । सम्पत्तिम् ( अभिजिघांसुः ) अभि + हन हिंसागत्योः—सन्—उप्रत्ययः । सर्वतो गमनेच्छुकः । जिज्ञासुः ( प्रयुङ्क्ते ) प्रयोजयेत् । उच्चारयेत् ( तायते ) विस्तीर्यते ( ऋचः ) मन्त्रात् ( व्योमन् ) धामन्सीमनव्योमन्० ( उ० ४ । १५१ ) वि + अव रक्षणे—मनिन् । विविधरक्षके वेदे ( ब्राह्मणः ) ब्रह्मन्—अण् । ब्रह्मज्ञानी पुरुषः ( त्रिरात्रोपोषितः ) त्रिरात्र + उप + वस निवासे, स्तम्भे च--क्तः । त्रिरात्रपर्य्यन्तं कृतोपवासः ( प्राङ्मुखः ) पूर्वाभिमुखः ( वाग्यतः ) कृतवाक्- १. यह पाठ एवं व्युत्पत्ति चिन्त्य है । सम्पा० ॥