गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २४ ॥ ४१ विद्या ] में ऋग्वेद, यजुर्वेद [ सत्कर्मों की विद्या ] में यजुर्वेद, सामवेद [ मोक्षविद्या ] में सामवेद, सूत्र [ अथर्ववेद वा शास्त्र तत्त्व ] में सूत्र, ब्राह्मण [ ब्रह्म विद्या ] में ब्राह्मण, श्लोक [ यश ] में श्लोक, प्रणव [ स्तुति योग्य ओङ्कार ] में प्रणव होता है, यह ब्राह्मण [ ब्रह्म ज्ञान ] है ॥ २३ ॥ भावार्थः--ब्रह्मज्ञानी लोग वेदमन्त्रों में ओम् के जप से पापों से छूट कर आत्मोन्नति करते हैं ॥ २३ ॥ कण्डिका २४ ॥ ओङ्कारं पृच्छामः को धातुः किं प्रातिपदिकं किं नामाख्यातं किं लिङ्गं किं वचनं का विभक्तिः कः प्रत्ययः कः स्वर उपसर्गो निपातः किं वै व्याकरणं को विकारः को विकारी कतिमात्रः कतिवर्णः कत्यक्षरः कतिपदः कः संयोगः किं स्थानानुप्रदानकरणं शिक्षकाः किमुच्चारयन्ति किं छन्दः को वर्ण इति पूर्वे प्रश्ना अथोत्तरे मन्त्रः कल्पो ब्राह्मणमृग्यजुः साम कस्माद् ब्रह्मवादिन ओङ्कारमादितः कुर्वन्ति किं दैवतं किं ज्योतिषं किं निरुक्तं किं स्थानं का प्रकृतिः किमध्यात्म- मिति षट्त्रिंशत् प्रश्नाः पूर्वोत्तराणां त्रयो वर्गा द्वादशका एतैरोङ्कारं व्याख्या- स्यामः ॥ २४ ॥ कण्डिका २४ ॥ ओङ्कार के विषय में ३६ प्रश्न ॥ ( ओङ्कारं पृच्छामः ) ओङ्कार [ के विषय ] को हम पूछते हैं—( कः धातुः ) कौन धातु है । १ । ( किं प्रातिपदिकम् ) क्या प्रातिपदिक है । २ । ( किं नाम आख्यातम् ) क्या नाम [ संज्ञा ] और आख्यात [ क्रियापद ] है । ३-४ । ( किं लिङ्गम् ) क्या लिङ्ग है । ५ । ( किं वचनम् ) क्या वचन है । ६ । ( का विभक्तिः ) क्या विभक्ति है । ७ । ( कः प्रत्ययः ) कौन प्रत्यय है । ८ । ( कः स्वरः उपसर्गः निपातः ) कौन स्वर, उपसर्ग और निपात है । ६, १०, ११ । ( किं वै व्याकरणम्) क्या [इसका] निश्चित व्याकरण है । १२ । ( कः विकारः ) कौन विकार है । १ । ( कः विकारी) क्या विकार वाला है । २ । ( कतिमात्रः ) कितनी मात्रा वाला है । ३ । ( कतिवर्णः ) कितने वर्ण वाला है । ४ । ( कत्यक्षरः ) कितने अक्षर वाला है । ५ । ( कतिपदः) कितने पद वा पाद वाला है । ६ । ( कः संयोगः ) कौन संयोग है । ७ । ( किं स्थानानुप्रदानकरणम् ) कौन सा स्थान का अनुप्रदान और करण है । ८, ६ । ( शिक्षकाः किम् उच्चारयन्ति ) शिक्षक लोग क्या बोलते हैं । १० । ( किं छन्दः ) क्या छन्द है । ११ । ( कः वर्णः ) कौन वर्ण [ रङ्ग ] है । १२ । ( इति पूर्वे प्रश्नाः ) यह पहिले प्रश्न हैं । ( अथ उत्तरे ) अब यन्त ( अवशः ) वश कान्तौ--अच् । अकमनीयः । अप्रियः ( वशः ) कमनीयः । प्रियः ( ऋचि ) ऋग्वेदे ( सूत्रे ) शास्त्रतत्त्वे · ( ब्राह्मणे ) ब्रह्मज्ञाने ( श्लोके ) यशसि ( प्रणवे ) प्र + णू स्तुतौ - अप् । प्रकर्षेण स्तूयमाने । ओङ्कारे ॥ २४--(मन्त्रः) सप्तम्यर्थे प्रथमा । मन्त्रे । (कल्पः) कल्पे । संस्कारविधाने । ( ब्राह्मणम् ) ब्रह्मज्ञाने ( ऋग् ) ऋग्वेदे ( यजुः ) यजुषि । यजुर्वेदे । ( साम ) साम्नि । सामवेदे ॥