गोविन्द भाष्य (श्रील बलदेव विद्याभूषण - अचिन्त्यभेदाभेद वेदान्त ब्रह्मसूत्र भाष्य सटीक)

॥ श्रीवेदान्तदर्शनम् - गोविन्दभाष्यम् ॥ प्रथमोऽध्यायः (समन्वयाध्यायः) — तृतीयः पादः दहराधिकरणम् (पूर्वपक्ष-सिद्धान्त-अनुवृत्तिः) [पूर्वसन्दर्भ-सिद्धान्त-भाष्यम्] "दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाशः" (छा० उ० ८।१।१) इत्युपक्रमवाक्ये — "यावान्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाशः", "सर्वं समाहितम्", तथा "अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युः" इत्यादिभिराकाशस्य सर्वव्यापकत्व-सर्वाधारत्व-सर्वपापरहितत्वादिधर्मैः, 'आत्मा' इति शब्दप्रयोगेण च विना कञ्चित् संशयं स्पष्टतया ज्ञायते यद् अत्र प्रतिपादितः 'दहराकाशः' साक्षात् परब्रह्म श्रीकृष्णः (परमेश्वरः) एव। बृहदारण्यकोपनिषदि (४।४।२२) अपि पठ्यते — "अथ य आत्मा स सेतुर्विधृतिरेषां लोकानामसम्भेदाय" इति। (अर्थात् — "स एष आत्मा सेतुः सर्वाधारश्च, येन एते लोकाः परस्परमसङ्कीर्णा असम्भिन्नाश्च तिष्ठन्ति।") अत्र जगद्विधरणस्य (सर्वलोकरक्षणस्य) महिमप्रतिपादनाद् दहराकाशः साक्षात् सर्वव्यापी भगवान् विष्णुरेव सिद्धो भवति। छान्दोग्योपनिषदि (८।४।१) अपि तथैवोक्तम् — "एष सेतुर्विधरण एषां लोकानामसम्भेदाय" इति। (अर्थात् — "एष परमेश्वरः सेतुवत् विधारकः, एषां समस्तानां लोकानाम् असम्भेदाय भवति।") एतादृशेषु श्रुतिवचनेषु सर्वलोकविधरणरूपं पारमेश्वरमेव ऐश्वर्यं स्पष्टतया दृश्यते। सूत्रम् १७: प्रसिद्धेश्च ॥ १७ ॥ पदच्छेदः — प्रसिद्धेः (आकाशशब्दस्य परब्रह्मणि रूढत्वात्), च (अपि)। सूत्रार्थः — आकाशशब्दस्य परब्रह्मणि प्रसिद्धत्वाद् (रूढत्वाद्) अपि दहराकाशः परब्रह्मैव। श्रील बलदेव विद्याभूषण विरचितं गोविन्दभाष्यम् — आकाशशब्दः परब्रह्मण्येव मुख्यतया प्रसिद्धः। यथा तैत्तिरीयोपनिषदि (२।७।१) श्रूयते — "को ह्येवान्यात्कः प्राण्यात्। यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्॥" इति। (अर्थात् — "यदि एष आकाशस्वरूपः परमानन्दमयः परमात्मा न स्यात्, तर्हि को वा अपानव्यापारं कुर्यात्, कः वा प्राणधारणं कुर्यात्?") अत आकाशशब्दस्य परमात्मनि प्रसिद्धत्वात् दहराकाशः परमेव ब्रह्म। पूर्वपक्षाशङ्का — ननु छान्दोग्योपनिषदि (८।३।४) अग्रे एवं श्रूयते — "अथ य एष संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमेतदभयमेतद्ब्रह्मेति"॥ (अर्थात् — "य एष जीवः शरीरादुत्थाय परं ज्योतिः प्राप्य स्वेन स्वाभाविकेन रूपेणाभिनिष्पद्यते, स एष आत्मा, एतद् अमृतम्, एतद् अभयम्, एतद् ब्रह्म इति होवाच प्रजापतिः।") अत्र मुक्तस्य जीवस्यैव 'सम्प्रसाद' शब्देनोपादानाद्, अनन्तरं च तस्यैवात्मत्व-अमृतत्व-अभयत्व-ब्रह्मत्व-प्रतिपादनात्, दहराकाशोऽपि जीव एव स्यादिति चेत्— सिद्धान्तसमाधानस्य प्रस्तावना — इति प्राप्तायामाशङ्कायां भगवान् सूत्रकारः समाधत्ते (अग्रिमसूत्रेण)—