गोविन्द भाष्य (श्रील बलदेव विद्याभूषण - अचिन्त्यभेदाभेद वेदान्त ब्रह्मसूत्र भाष्य सटीक)
Govinda Bhashya of Baladeva Vidyabhushana with Commentary
श्रील बलदेव विद्याभूषण (संपादक: कृष्णदास बाबा जी) द्वारा
पृष्ठ 117, कुल 647 में से
संदर्भ में पढ़ें॥ श्रीमद्ब्रह्मसूत्रम् — प्रथमोध्यायः, तृतीयः पादः ॥ [ दहराधिकरणम् — समाप्त्युन्मुखम् ] पूर्वपक्ष-आक्षेपः — ननु हृत्पद्मान्तर्वर्तिन आकाशस्य 'दहर' इति विशेषणेन अल्पत्वं श्रूयते। जीवश्च पूर्वं सूच्यग्रमात्रतया अतिसूक्ष्मत्वेनाल्पपरिमाणः प्रतिपादितः। अतः दहराकाशशब्देन अल्पपरिमाणो जीव एव ग्रहीतव्यः, न तु अनन्तपरिमाणं परं ब्रह्म। यदि कश्चिदेवमाशङ्केत, तर्हि तन्निराकरणार्थं सूत्रकारः प्राह — सूत्रम् — अल्पाश्रुतेरिति चेत्तदुक्तम् ॥ २१ ॥ पदच्छेदः — अल्प-अश्रुतेः (अल्पत्वश्रवणात्), इति, चेत्, तत्, उक्तम्। प्रतिपदार्थः — अल्प-श्रुतेः = दहराकाशस्य अल्पत्व-श्रवणात्; इति चेत् = यदि एवं मन्येत वा आशङ्क्येत; तत् = तस्य समाधानं; उक्तम् = पूर्वमेवोक्तं व्याख्यातं च। सूत्रार्थः — यदि एतदुच्येत यत् श्रुतौ दहराकाशस्य अल्पत्वं वर्णितम्, अतः स जीव एव भवितुमर्हति, तर्हि तन्न, यतो हि तस्य समाधानं पूर्वसूत्रे एवोक्तम्। श्रीगोविन्दभाष्यम् (श्रील बलदेव विद्याभूषण विरचितम्) — परब्रह्मणः श्रीकृष्णस्य ध्यानसौकर्याय अत्यल्पं रूपमपि प्रादुर्भवति। एतच्च पूर्वस्मिन्नेव सूत्रे प्रतिपादितम् — "निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च" (ब्रह्मसूत्र १.२.७)। तत्रेदं स्पष्टीकृतं यत् यद्यपि भगवान् पूर्णः सर्वव्यापी च, तथापि साधकानां हृदयकमले उपासनार्थं ध्यानसौकर्याय च अङ्गुष्ठमात्र-प्रादेशमात्र-परिमितं सगुण-स्वरूपं प्रकटयति। वस्तुतस्तु तस्य परमात्मनः अनन्तमहिम्नः स्वरूपस्य च न कापि परिच्छिन्नता अथवा सीमेति। अतः अल्पत्वव्यपदेशात् परमात्मनः अप्रामाण्यं न सम्भवति। हिन्दी-अनुवादः — यदि कोई यह कहे कि श्रुति में हृदय के भीतर आकाश को 'दहर' (अत्यन्त छोटा) कहा गया है, अतः यह पूर्वोक्त अल्पपरिमाण वाले जीव का ही वाचक होना चाहिए; तो इसका उत्तर यह है कि 'तदुक्तम्' — इसका परिहार सूत्र १.२.७ ("निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च") में पहले ही दिया जा चुका है। यद्यपि परमात्मा आकाश के समान सर्वव्यापी और अनन्त हैं, तथापि उपासक के ध्यान और दर्शन की सुगमता के लिए वे अपने प्राकट्य को अङ्गुष्ठमात्र अथवा अत्यन्त सूक्ष्म रूप में अभिव्यक्त करते हैं। उनकी महिमा और स्वरूप असीम हैं।
अथ अनन्तराधिकरणम् — अनुकृत्यधिकरणम् विषयवाक्यम् (कठोपनिषत् २.२.१५, मुण्डकोपनिषत् २.२.१०) — "न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः। तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति॥" संशयः — अत्र यदनुभानं श्रूयते, तत् किं कस्यचित् तेजोधर्मस्य उत जीवस्य, अथवा परस्य ब्रह्मण एव? पूर्वपक्षः — जीव एव स्वप्रभया सर्वमनुभाति, अथवा कश्चिद् भौतिकतेजविशेषः इति प्राप्ते — सिद्धान्त-सूत्रम् — अनुकृतेस्तस्य च ॥ २२ ॥ पदच्छेदः — अनुकृतेः, तस्य, च। प्रतिपदार्थः — अनुकृतेः = अनुकरणस्य (अनुभानस्य) श्रवणात्; तस्य = तस्य परब्रह्मणः एव; च = अपि च। सूत्रार्थः — 'तमेव भान्तमनुभाति' इति श्रुतौ परब्रह्मण एव अनुकरणं श्रूयते, तथा 'तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' इत्यत्र च तस्यैव परमेश्वरस्य प्रकाशेन निखिलस्य जगतः प्रकाशनमुच्यते। श्रीगोविन्दभाष्यम् (श्रील बलदेव विद्याभूषण विरचितम्) — "तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्" इत्यत्र परब्रह्म परमात्मा एव गृह्यते, कुतः? 'अनुकृतेः'। यतो हि सूर्य-चन्द्रादिकं समस्तं जगत् तमेव प्रकाशमानं परमात्मानमनु पश्चाद् दीप्यते। जीवोऽपि भगवतः किञ्चिदंशेन अनुकरणं करोति, न तु तस्य स्वतन्त्रं तेजः। "तस्य भासा सर्वमिदं विभाति" इति हेतुना समस्तप्रपञ्चस्य प्रकाशकत्वं केवलं तस्यैव जगन्नियन्तुः सर्वेश्वरस्य विष्णोरेवोपपद्यते, नान्यस्य कस्यचित्। हिन्दी-अनुवादः — मन्त्र में आया हुआ 'अनुभाति' शब्द परब्रह्म परमात्मा का ही बोध कराता है, क्योंकि समस्त विश्व, सूर्य-चन्द्रादि तेजस्वी मण्डल भी उसी एक परम पुरुष के प्रकाश का अनुकरण करते हुए प्रकाशित होते हैं। जीव भी कुछ अंशों में उस परमेश्वर के गुणों का सादृश्य (अनुकरण) मात्र करता है; अतः समस्त जगत् को प्रकाशित करने वाला वह मूल तत्व केवल और केवल परात्पर ब्रह्म परमात्मा ही है।