गोविन्द भाष्य (श्रील बलदेव विद्याभूषण - अचिन्त्यभेदाभेद वेदान्त ब्रह्मसूत्र भाष्य सटीक)

If some assume (that the word "avyakta" in this passage of the Kaṭha Upaniṣad refers to the pradhāna), then I say "No." The fact that this passage is part of a metaphor referring to the body clearly shows (that the word “avyakta" here means śarīra). Purport by Śrīla Baladeva Vidyābhūṣaṇa The Kāṭhakas (ekeṣām) consider (anumānikam) that the word avyakta here refers to the pradhāna. The opponent may object: The etymology of the word avyakta is "That which is not (a) manifested" (vyakta). If this is so, then the word avyakta cannot mean anything except the pradhāna (unmanifested material nature). What is the answer to this objection? The answer is given in this sūtra in the phrase beginning with the word śarīra. Because it is employed in a passage where the body is compared to a chariot, the word avyakta here refers to the śarīra (body). The passage preceding this mention of avyakta, which is a metaphor where the material body is considered to be a chariot, clearly shows this. The preceding passage is given here. ātmānaṁ rathinaṁ viddhi śarīraṁ ratham eva ca buddhiṁ tu sārathiṁ viddhi manaḥ pragraham eva ca indriyāṇi hayān āhur viṣayāṁs teṣu gocarān ātmendriya-mano-yuktaṁ bhoktety āhur manīṣiṇaḥ yas tv avijñānavān bhavaty ayuktena manasā sadā tasyendriyāṇy avaśyāni duṣṭāśvā iv sāratheḥ yas tu vijñānavān bhavati yuktena manasā sadā tasyendriyāṇi vaśyāni sad-aśvā iva sāratheḥ yas tu vijñānavān bhavaty amanaskaḥ sadā-śuciḥ na sa tat-padam āpnoti saṁsāraṁ cādhigacchati

---

देवनागरी-प्रतिलिपिकरणम् एवं सन्दर्भः (Devanagari Sanskrit Text & Context)

ब्रह्मसूत्रम् (वेदान्तदर्शनम् १.४.१)

आनुमानिकमप्येकेषामिति चेन्न शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेर्दर्शयति च ॥ १.४.१ ॥

• अधिकरणम्: आनुमानिकाधिकरणम् (१.४.१–७)
• पूर्वपक्षः: काठकोपनिषदि (१.३.११) ‘महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः’ इत्यत्र ‘अव्यक्त’ शब्देन साङ्ख्योक्तं त्रिगुणात्मकं प्रधानमेव गृह्यते।
• सिद्धान्तः: अत्र ‘अव्यक्त’ शब्देन शरीरमेव गृह्यते, कुतः? ‘शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेः’ — पूर्वस्मिन् सन्दर्भे शरीरस्य रथरूपकेण विन्यस्तत्वात्।

---

काठकोपनिषदः उद्धृत-मन्त्राः (कठोपनिषद् १.३.३–७)

आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव च । बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥ ३ ॥

इन्द्रियाणि हयानाहुर्- विषयांस्तेषु गोचरान् । आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः ॥ ४ ॥

यस्त्वविज्ञानवान् भवत्य्- अयुक्तेन मनसा सदा । तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्वा इव सारथेः ॥ ५ ॥

यस्तु विज्ञानवान् भवति युक्तेन मनसा सदा । तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्वा इव सारथेः ॥ ६ ॥

यस्त्वविज्ञानवान् भवत्य्- (मूलपाठे: यस्त्वविज्ञानवान्; ग्रन्थे मुद्रितप्रमादवशात्: 'यस्तु विज्ञानवान्') अमनस्कः सदाऽशुचिः । न स तत्पदमाप्नोति संसारं चाधिगच्छति ॥ ७ ॥