गोविन्द भाष्य (श्रील बलदेव विद्याभूषण - अचिन्त्यभेदाभेद वेदान्त ब्रह्मसूत्र भाष्य सटीक)

॥ श्रीवेदान्तदर्शनम् - ब्रह्मसूत्रम् ॥ ॥ तृतीयाध्यायः - प्रथमः पादः (तदन्तरप्रतिपत्तिपादः) ॥ (पूर्वपक्ष-सिद्धान्त-युक्त-श्रुति-निष्कर्षः) इति श्रुतिशास्त्रस्य सिद्धान्तः। ॥ सूत्रम् ५ ॥ प्रथमेऽश्रवणादिति चेन्न ता एव ह्युपपत्तेः ॥ ५ ॥ पदच्छेदः एवं पदविभागार्थः — प्रथमे — प्रथमाहुतौ (प्रथम होम में) अश्रवणात् — अपां शब्देन अश्रुतेः, अभावात् (जल का साक्षात् कथन न होने से) इति चेत् — यदि ऐसी शङ्का की जाए न — तो यह शङ्का ठीक नहीं है ताः एव — ते एवापः (वे जल ही 'श्रद्धा' शब्द से अभिप्रेत हैं) हि — क्योंकि उपपत्तेः — प्रश्न-प्रतिवचनयोरौचित्यात् (प्रश्न और उत्तर की संगति सिद्ध होने से)। भावार्थः — यदि यह कहा जाए कि प्रथमाहुति में जल का श्रवण नहीं है, अतः जीव जलावृत होकर नहीं जाता; तो ऐसा नहीं है, क्योंकि प्रश्न और उत्तर के समन्वय की उपपत्ति से वहाँ 'श्रद्धा' शब्द से जल ही विवक्षित है। श्रीगोविन्दभाष्यम् (श्रील बलदेव विद्याभूषण विरचितम्) — पूर्वपक्षः — अत्र कश्चित् प्रत्यवतिष्ठते — यदि पञ्चास्वप्याहुतिषु सर्वत्र अपां हवनं स्यात्, तर्हि पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति जीवस्याद्भिः सम्परिष्वक्तस्य गमनमुपपद्येत। न चैतदस्ति; यतः प्रथमाहुतौ 'आपः' हूयन्त इति नैव श्रूयते, अपि तु 'श्रद्धां' देवा जुह्वतीति श्रूयते। तथा च श्रुतिः — तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः श्रद्धां जुह्वति ॥ इति द्युलोकाग्नौ श्रद्धाया एवाहुतिमुपदिशति। 'श्रद्धा' शब्दस्तु चित्तवृत्तिविशेषवाची, न जातुचिदब्वचनः। 'सोम'प्रभृतयः शब्दाः कथञ्चिदप्परतया व्याख्यातुमर्हाः, न तु 'श्रद्धा'शब्दः। तस्मात् जीवस्य अद्भिः सम्परिष्वक्तत्वं न सम्भवतीति पूर्वपक्षे प्राप्ते — सिद्धान्तः — उच्यते — 'न ता एव ह्युपपत्तेः'। प्रथमेऽग्नौ या श्रद्धा हूयते, सा अप एव, न तु मानसिकी चित्तवृत्तिः। कुतः? 'उपपत्तेः' — प्रश्न-प्रतिवचनयोरैकरूप्येण उपपद्यमानत्वात्। तथाहि प्रश्नः — "वेत्थ यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति" इति। अनेन सर्वास्वेवाहुतिषु अपामेव हवनं पृष्टम्। तदुत्तरे च आरम्भे — 'देवाः श्रद्धां जुह्वति' इति प्रतिपाद्यते। यदि अत्र श्रद्धाशब्देन आपो न गृह्येरन्, तर्हि प्रश्नस्याननुरूपमुत्तरं स्यात्। अतः प्रश्नप्रतिवचनयोरेकार्थतायै श्रद्धाशब्देनाप एव ग्राह्याः। उत्तरासु चतसृष्वाहुतिषु सोम-वृष्टि-अन्न-रेतःशब्दितानाम् अपामेव स्पष्टं श्रवणं दृश्यते। तेषां सोमादीनां श्रद्धाकार्यत्वात्, कार्य-कारणयोश्च सादृश्यात् कारणभूता श्रद्धापि जलरूपा एव। तस्मात् श्रद्धाशब्देन जलमेवोच्यते। अपां श्रद्धाशब्दवाच्यत्वे श्रुतिप्रमाणं च भवति (तैत्तिरीयसंहिता १।६।८।१) — श्रद्धा वा आपः ॥ इति श्रुतिवचनादपि श्रद्धाशब्देनापां ग्रहणं सुतरां सिद्धम्।