गोविन्द भाष्य (श्रील बलदेव विद्याभूषण - अचिन्त्यभेदाभेद वेदान्त ब्रह्मसूत्र भाष्य सटीक)

...माषास्तिलाश्च जायन्ते ॥ संशयः—किम् अवरोहन्तो जीवा व्रीह्यादिभावेन मुख्यत एव जायन्ते, अथवा एतद् वर्णनं गौणं (संश्लेषमात्रम्) इति? पूर्वपक्षः—श्रुतौ "जायन्ते" इति शब्दप्रयोगात् तेषां मुख्यमेव जन्म मन्तव्यमिति। सिद्धान्तः—अत्र सिद्धान्तमुपपादयति सूत्रकारः—

सूत्राणि एवं भाष्यम्

सूत्रम् २५ अन्याधिष्ठिते पूर्ववदभिलापात् ॥ ३।१।२५ ॥ पदच्छेदः—अन्य-अधिष्ठिते, पूर्ववत्, अभिलापात्। पदार्थः— अन्य = अन्यैः जीवैः; अधिष्ठिते = आक्रान्ते (भोगाय गृहीते शरीरे); पूर्ववत् = पूर्वोक्ताकाशादिवत् (संश्लेषमात्रम्); अभिलापात् = श्रुतौ तथैव कथनात्। सूत्रार्थः—अन्य जीवों द्वारा अधिष्ठित व्रीहि आदि शरीरों में अवरोही जीवों का केवल संश्लेष (सम्बन्ध) ही होता है, मुख्य जन्म नहीं; क्योंकि पूर्व के समान ही श्रुति का कथन है। श्रील बलदेव विद्याभूषण विरचित गोविन्दभाष्यम् (भाष्यानुवादः)— स्थावर-व्रीह्यादि-शरीराणि हि अन्यैरेव भोक्तृभिर्जीवैः स्वकर्मवशाद् अधिष्ठितानि भवन्ति। अतः अत्र अवरोहतां जीवानां जन्म-वर्णनं गौणमेव (सम्बन्धमात्रपरकम्), न तु तेषां तत्तद्योनिषु कर्मफलोपभोगाय मुख्यं जन्म। कस्मात्? "पूर्ववदभिलापात्"। यथा पूर्वम् "आकाशं वायुर्भूत्वा..." इत्यादि-अवरोह-क्रमे जीवानामकाशादि-स्वरूपतापत्तिर्न भवति, अपि तु तत्तत्संश्लेषमात्रम् अभिप्रेतं भवति; तथैवात्रापि व्रीह्यादिभिः सह अवरोहतां जीवानां संश्लेषमात्रमेव भवति, न तु तेषां तच्छरीरभोक्तृत्वम्। यथैव आकाशादौ प्रविष्टस्य जीवस्य पुण्यापुण्यकर्मणां फलभोगो न दृश्यते, तथैव मेघवृष्ट्यादिद्वारा पृथिव्यां पतितानामपि जीवानां तावत्पर्यन्तं विशेषकर्मफलोपभोगो न भवति। तथा च श्रुतिरपि पश्चादेव कर्मफलभोगरूपं जन्म दर्शयति— श्रुतिः (छान्दोग्योपनिषद् ५।१०।७)— "तद्य इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत्ते रमणीयां योनिमापद्येरन् ब्राह्मणयोनिं वा क्षत्रिययोनिं वा वैश्ययोनिं वाथ य इह कपूयचरणा अभ्याशो ह यत्ते कपूयां योनिमापद्येरञ्श्वयोनिं वा शूकरयोनिं वा चण्डालयोनिं वा ॥" इति श्रुत्या रमणीयचरण-कपूयचरणानां पश्चादेव योन्यापत्तिः श्राव्यते। अतः व्रीह्यादिभावापत्ति-वचनं गौणमेव, न तु मुख्यमिति सिद्धम्। सूत्रम् २६ अशुद्धमिति चेन्न शब्दात् ॥ ३।१।२६ ॥