गोविन्द भाष्य (श्रील बलदेव विद्याभूषण - अचिन्त्यभेदाभेद वेदान्त ब्रह्मसूत्र भाष्य सटीक)
Govinda Bhashya of Baladeva Vidyabhushana with Commentary
श्रील बलदेव विद्याभूषण (संपादक: कृष्णदास बाबा जी) द्वारा
पृष्ठ 485, कुल 647 में से
संदर्भ में पढ़ें॥ श्रीमद्ब्रह्मसूत्रगोविन्दभाष्यम् ॥ तृतीयोऽध्यायः — तृतीयः पादः सूत्रम् — न वा तत्सहभावाश्रुतेः ॥ ६७ ॥ पदच्छेदः — न — निषेधार्थकः; वा — एवार्थे (अवधारणे); तत् — तेषाम् (भगवदङ्गानाम्); सहभाव — मिथः साङ्कर्यस्य; अश्रुतेः — श्रुतिषु अप्रतिपादनात्। सूत्रार्थः — अथवा (वा शब्द अवधारणार्थक है) ऐसा नहीं मानना चाहिए; क्योंकि भगवद्-अङ्गों के परस्पर साङ्कर्य (सभी अंगों में सभी धर्मों का एक समान सहभाव) का श्रुति-शास्त्र में प्रतिपादन नहीं हुआ है। पूर्वपक्षः — ननु "सर्वतःपाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्" इत्यादिस्मृतेः भगवतः सर्वत्रापि सर्वशक्तित्वात् करचरणादीनां परस्परसाङ्कर्येण सर्वाङ्गैः सर्वकर्मणि सम्भवन्तीति सर्वे धर्माः सर्वाङ्गेषु ध्येया इति प्राप्ते— सिद्धान्तः (श्रील बलदेव विद्याभूषण विरचित गोविन्दभाष्यम्) — अत्र 'वा'-शब्दोऽवधारणे प्रयुक्तः। भगवतः श्रीविग्रहे सर्वाङ्गगुणानां मिथः साङ्कर्यं नानुसन्धेयम्। कुतः? 'तत्सहभावाश्रुतेः'। भगवदङ्गानां मिथः साङ्कर्यस्य श्रुतिष्वप्रतिपादनात्। न हि क्वचिदपि श्रुतौ नेत्रादिधर्माणां पादादिषु सहभावः श्रूयते। "सर्वतःपाणिपादं तत्" (गीता १३।१४) इत्याद्यास्तु स्मृतयः श्रीभगवतः सर्वशक्तित्वमात्रं प्रतिपादयन्ति, न तु यथादृष्टरूपवैचित्र्यभङ्गं कुर्वन्ति। यतः सर्वशक्तिमान् भगवान् येनाङ्गेन यत्किमपि कर्तुं समर्थोऽपि स्वीयरीत्या तथैव प्रकाशते इति भावः। हिन्दी-तात्पर्य (भावार्थ) — यहाँ 'वा' शब्द निश्चय के अर्थ में है। उपासक को भगवान् के श्रीविग्रह के विभिन्न अङ्गों में सभी अङ्गों के धर्मों का साङ्कर्य (एक साथ सहभाव) चिन्तन नहीं करना चाहिए। क्योंकि श्रुति-शास्त्र में ऐसा वर्णन नहीं है कि एक अङ्ग के गुण सर्वदा अन्य सभी अङ्गों में भी उसी रूप में उपस्थित रहें। श्रीमद्भगवद्गीता (१३।१४) का "सर्वतः पाणिपादं तत्..." इत्यादि वचन भगवान् के अचिन्त्य सर्वशक्तित्व को प्रकट करता है कि वे किसी भी अङ्ग से कोई भी कार्य करने में पूर्ण समर्थ हैं, न कि उनके दिव्य स्वरूप के अङ्गाङ्गि-वैचित्र्य का लोप करता है। सूत्रम् ६८ — दर्शनाच्च ॥ ६८ ॥ पदच्छेदः — दर्शनात् — शास्त्रेषु तथैव प्रत्यक्षोपलम्भात्; च — अपि च। सूत्रार्थः — तथा शास्त्रों में (मुखादि में ही मन्दहासादि का) दर्शन होने से भी ऐसा ही सिद्ध होता है। गोविन्दभाष्यम् — अपि च मुखादिष्वेव मन्दहासादीनां दर्शनात्। भगवतो मुखकमले एव मन्दहासादिकं शास्त्रेषु साक्षाद् दृश्यते वर्ण्यते च, न तु पादादिषु। अतः भगवदङ्गगुणानां यथायथमेव स्व-स्व-स्थाने स्थितिर्वोद्धव्या। अतो न क्वचिदपि अङ्गानां वैपरीत्यं कल्पनीयमिति सिद्धम्। हिन्दी-तात्पर्य — शास्त्रों एवं साक्षात्कार में भगवान् का मन्दहास मुखारविन्द पर ही देखा और वर्णित किया जाता है, तथा अन्यान्य दिव्य गुण उनके समुचित अङ्गों में ही सुशोभित हैं। अतः दर्शन और शास्त्र-प्रमाण दोनों के अनुसार प्रत्येक गुण को उसके समुचित स्थान पर ही स्वीकार करना न्यायसङ्गत है। ॥ इति श्रीमद्ब्रह्मसूत्रे तृतीयाध्याये तृतीयः पादः समाप्तः ॥ अथ तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः अधिकरणम् १ — पुरुषार्थाधिकरणम् (अथातो ब्रह्मविद्यायाः पुरुषार्थहेतुत्वविचारः)