गोविन्द भाष्य (श्रील बलदेव विद्याभूषण - अचिन्त्यभेदाभेद वेदान्त ब्रह्मसूत्र भाष्य सटीक)
Govinda Bhashya of Baladeva Vidyabhushana with Commentary
श्रील बलदेव विद्याभूषण (संपादक: कृष्णदास बाबा जी) द्वारा
पृष्ठ 560, कुल 647 में से
संदर्भ में पढ़ें॥ पूर्वसूत्रशेषभाष्यम् ॥ "नासाग्रं सम्प्रेक्ष्य दिशश्चानवलोकयन्..." (भगवद्गीता ६।१३) अनेन प्रकारेण स्मृतिशास्त्रेण स्पष्टीक्रियते यद् ध्यायता साधकेन शरीरम्, इन्द्रियाणि, मनश्च स्थिरीकर्तव्यम्। योगासनमन्तरेण एतादृशी स्थिरता न सम्भवति। अतः ध्याने प्रवृत्तेन जनेन योगासनमवश्यमेवाश्रयणीयम्। हिन्दी अनुवाद: इस प्रकार स्मृति-शास्त्र यह स्पष्ट करता है कि ध्यान करने वाले को अपने शरीर, इन्द्रियों और मन को स्थिर रखना चाहिए। योगासन अपनाए बिना ऐसी स्थिरता सम्भव नहीं है। अतः ध्यान में संलग्न साधक को योगासन स्वीकार करना चाहिए। ॥ अथ सप्तमम् एकाग्रताधिकरणम् ॥ (उपासनायां दिग्देशकालाद्यनियमाधिकरणम्) ॥ श्रील बलदेवविद्याभूषणविरचिता गोविन्दभाष्यावतरणिका ॥ विषयवाक्यम् (बृहदारण्यकोपनिषत् ४।५।६)— "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेय्यात्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेनेदं सर्वं विदितम्॥" संशयः: भगवदुपासने किं दिग्-देश-कालादीनां नियमा अनुष्ठेयाः, उत नेति? पूर्वपक्षः: वैदिककर्मसु प्राङ्मुखत्वादयः नियमा दृश्यन्ते। भगवदुपासनस्यापि वेदविहितत्वात् तत्रापि एते नियमा भवेयुरिति प्राप्तम्। सिद्धान्तः: एवं प्राप्ते, सूत्रकारः श्रीभगवान् बादरायणः स्वसिद्धान्तं प्रतिपादयति— ॥ ब्रह्मसूत्रम् ११ ॥ यत्रैकाग्रता तत्राविशेषात् ॥ ४।१।११ ॥ ॥ पदच्छेदः ॥ यत्र — एकाग्रता — तत्र — अविशेषात् ॥ ॥ पदार्थोक्तिः ॥ यत्र = यस्मिन् दिग्देशकालादौ, एकाग्रता = चेतसः एकतानता (विक्षेपरहितता), तत्र = तस्मिन्नेव दिग्देशकालादौ ध्यानमुपासनं कर्तव्यम्, अविशेषात् = श्रुतौ तद्विशेषनियमस्याप्रतिपादनात्। ॥ सूत्रार्थः ॥ यत्र मनसः एकाग्रता सम्पद्यते, तत्रैव उपासीत, यतः श्रुतौ कस्मिंश्चिद् देशे काले वा नियमविशेषो नास्ति। ॥ श्रील बलदेवविद्याभूषणप्रणीतं गोविन्दभाष्यम् ॥ यस्मिन् दिग्भागे, देशे, काले वा मनसः सुखेन भगवदेकाग्रता सम्पद्यते, तत्रैव भगवदुपासनं कार्यम्। कस्मात्? अविशेषात्। श्रुतौ स्मृतौ वा भगवदुपासने प्राच्यादिदिक्-विशिष्टदेश-विशिष्टकालादीनाम् अविशेषितत्वात्। कर्मकाण्डे तु प्राङ्मुखत्वादि-नियमश्रवणात् तदपेक्षा विद्यते, किन्तु उपासनायाम् एकाग्रतैव मुख्यं प्रयोजनम्। अत एव यत्रैकाग्रता लभ्यते, तदेव स्थानं प्रशस्तम्। ॥ सम्बद्धश्रुतिप्रमाणम् (श्वेताश्वतरोपनिषत् २।१०) ॥ "समे शुचौ शर्करावह्निसैकतविवर्जिते शब्दजलाश्रयादिभिः। मनोऽनुकूले न तु चक्षुपीडने गुहानिवाताश्रयणे प्रयोजयेत्॥" ॥ हिन्दी अनुवाद ॥ जहाँ मन की एकाग्रता सिद्ध हो, वहीं ध्यान करना चाहिए; क्योंकि शास्त्रों में उपासना के लिए किसी विशेष दिशा, स्थान अथवा काल का कोई अनिवार्य नियम नहीं दिया गया है। वैदिक कर्मकाण्डों में तो पूर्व दिशा की ओर मुख करने आदि के नियम होते हैं, परन्तु ध्यान में मुख्य अङ्ग मन की एकाग्रता ही है। अतः जिस दिशा, स्थान अथवा समय में चित्त निर्विक्षेप होकर एकाग्र हो सके, वही देश, काल और दिशा ध्यान के लिए उपयुक्त है।