गोविन्द भाष्य (श्रील बलदेव विद्याभूषण - अचिन्त्यभेदाभेद वेदान्त ब्रह्मसूत्र भाष्य सटीक)

॥ इतरस्याप्यसंश्लेषाधिकरणम् ॥ विषयः: विद्यायाः सुकृत-पुण्यकर्मविनाशकत्वम् श्रीलबलदेवविद्याभूषणविरचित-गोविन्दभाष्यम् — भूमिका बृहदारण्यकोपनिषदि (४.४.२२) श्रूयते — "उभे उ हैव एष एते तरत्यमृतः साध्वसाधुनी" इति। श्रुत्यनुवादः — "वह (ब्रह्मवेत्ता) इन दोनों—साधु (पुण्य) और असाधु (पाप) कर्मों को पार कर जाता है और अमर (मुक्त) हो जाता है।" अनेन प्रकारेण प्रतिपादितं यत् ज्ञानी पाप-पुण्योभयकर्मबन्धात् विमुक्तो भवति। संशयः — किं पूर्वसञ्चितानां सुकृतानां (पुण्यानाम्) अपि दुष्कृतवदेव विनाशः, तथा क्रियमाणानां चाश्लेषः (अस्पर्शः) भवति, उत नैवम्? पूर्वपक्षः — न हि सुकृतकर्मणां तथा विनाशोऽश्लेषो वा भवितुमर्हति, यतो हि तानि वेदविहितान्येव भवन्ति न तु प्रतिषिद्धानि। अतः उपभोगं विना तेषां क्षयः असम्भवः। यावत् पूर्वोपचित-सुकृतप्रतिबन्धः तिष्ठति, तावत् ब्रह्मविदोऽपि मुक्तिः न सिध्यति। सिद्धान्तः — अत्रोच्यते—अस्य समाधानार्थं भगवान् सूत्रकारः स्वसिद्धान्तं प्रस्तौति — ब्रह्मसूत्रम् (४.१.१४) — इतरस्याप्येवमश्लेषः पाते तु ॥ १४ ॥ पदच्छेदः — इतरस्य, अपि, एवम्, अश्लेषः, पाते, तु। पदार्थः — • इतरस्य = इतरस्य (पुण्यस्य/सुकृतस्य अपि) • अपि = भी • एवम् = पूर्वोक्त पापकर्म की ही भाँति • अश्लेषः = असंश्लेष (स्पर्श न होना) तथा नाश • पाते = देहपात (शरीर छूटने) पर • तु = निश्चय ही सूत्रार्थः एवं हिन्दी-अनुवादः — ज्ञानोत्पत्ति होने पर इतर (अर्थात् पुण्य/सुकृत) का भी पापकर्म की ही भाँति अश्लेष (अस्पर्श) और विनाश होता है; तथा शरीरपात (प्रारब्धक्षय) होने पर निश्चय ही मोक्ष की प्राप्ति हो जाती है।