हर्षचरितम् (महाकवि बाणभट्ट - संस्कृत मूल एवं हिन्दी व्याख्या)

तत्क्वचित्' । भरतानधिकृत्य कृतो ग्रन्थो भारतस्तम् । यद्वा—भारतं वर्षमिव । 'भरतः कश्चिद्राजा तस्य निवासं भारतं वर्षं भूभागैकदेशस्तद्विव । उक्तं च—'स्या- द्भूतधां लोकधाभ्यंशे वासरे वर्षमस्त्रियाम्' इति । यद्वा—भारतवर्षान्तस्था भावा मनुष्येषु सुलभास्तद्वन्महाभारतस्था सरस्वती । एतदपि सरस्वत्याख्यया पुण्यम् ॥३॥ वेदादि समस्त विद्याओं और कलाओं को जानने वाले और कवियों के प्रजापति सर्वज्ञ महर्षि व्यास को प्रणाम है, जिन्होंने अपनी वाणी से महाभारत को उस प्रकार पवित्र किया जैसे सरस्वती नदी ने सारे भारतवर्ष को ॥ ३ ॥ प्रायः कुकवयो लोके रागाधिष्ठितदृष्टयः । / कोकिला इव जायन्ते वाचालाः कामकारिणः ॥ ४ ॥ एवं सर्वज्ञतागुणकथनेन कविप्रशंसां कृत्वा काव्यप्रशंसामाह—प्राय इत्यादिना । काव्यमेतं नाम स्वभावसुभगम् । येनेदृशा अपि कवयः प्रायः प्राचुर्येण कोकिला इव जायन्ते वग्गुवाचः संपद्यन्ते, किं पुनः संविद्विद्वा न जायेरन् । कोचत्पुनर्भूयसा कुत्सिताः कवयो जायन्त इति कुकविनिन्देवैयमिति व्याख्यातवन्तः । रागो द्वेष- पूर्वकोऽनर्थाभिनिवेशस्तेनाधिष्ठिता दृष्टिर्बुद्धिर्येषाम् । वाचाला असम्बद्धप्रलापिनः । कामेन स्वेच्छया, न त्वलंकारकृतशितनीत्या, कुर्वन्ति ये ते । कोकिलपक्षे—कुकन्ति गृह्णन्ति चेतांसीति कुकाः, ते च ते वयो मयूरप्रवराः पक्षिणः; रागो लौहित्यम् । दृष्टिश्चक्षुः । वाचा भारत्या । आला आ समन्ताज्ज्ञान्यावर्जयन्ति यतस्तादृशाः सन्तः । कामं व्यसनं कुर्वन्ति तच्छीलाः । कामोद्दीपनविभावतां यान्तीत्यर्थः । यद्वा—अवाचालाः । अकारप्रश्लेषोऽत्र ॥ ४ ॥ लोक में प्रायः देखा जाता है कि राग-द्वेष की अकुशल भावनाओं से भरे हुए पर ऊपर से राग का प्रदर्शन करने वाले कोकिल के समान अनेक कुकवि उत्पन्न हो जाते हैं, जो मनमाना बकवास करते हैं और अपनी इच्छा के अनुसार नियमों की व्यवस्था का उल्लंघन करते हैं ॥ ४ ॥ / सन्ति श्वान इवासंख्या जातिभाजो गृहे गृहे । उत्पादका न बहवः कवयः शरभा इव ॥ ५ ॥ सन्तीत्यादि । असख्या अगणनार्हाः । जातिं स्वरूपवर्णनमात्ररूपां वक्रोक्ति- शून्यां भजन्ते । 'गतोऽस्तमको भातीन्दुर्यान्ति वासाय पक्षिणः' इत्यादिवत् । श्वानोऽप्यसंख्याः । नास्ति संख्या सङ्गामो येषां ते । जातिशब्देनात्र श्वाजातिसमवेता अमेध्यभक्षणाद्यो गृहीताः । यद्वा-श्वत्वं नाम जातिस्तत्प्रतिपादनं प्रयोनान्तर- १. मृतैर्वः । २. कामचारिणः ।