हठयोग प्रदीपिका (योगी स्वात्माराम - ज्योत्स्ना टीका सहित सटीक)

INTRODUCTION xi the relation between the mind and the prāṇa has been described thus: शरीरशकटानां हि कर्षणे परमात्मना । मनःप्राणोद्यौ ब्रह्मन् कृतौ कर्मकृतौ दृढौ ॥ प्राणेनेदं देहगेहं परिस्फुरति यन्त्रवत् । प्राणहीनं परिस्पन्दं त्यक्त्वा तिष्ठति मूकवत् ॥ मनसः स्पन्दनं प्राणः प्राणस्य स्पन्दनं मनः । एतौ विहरतौ नित्यमन्योन्यं रथसारथी ॥ यः प्राणपवनस्पन्दश्चित्तस्पन्दः स एव हि । प्राणस्पन्दजये यत्नः कर्तव्यो धीमतोच्चकैः ॥ राज्यादिमोक्षपर्यन्ताः समस्ता एव संपदः । देहानिलविधेयत्वात् साध्याः सर्वस्य राघव ॥ बहुनात्र किमुक्तेन सर्वमेव शरीरके । करोति भगवान् वायूर्यन्त्रेहामिव यान्त्रिकः ॥ Oh Rāma! For the motion of the chariot which is the body, Īśvara has created the mind and prāṇa, without which the body cannot function. When the prāṇa departs, the mechanism of the body stops; when the mind works, prāṇa moves. The relation between these is like that between the driver and the chariot. These exert motion, one upon the other. Therefore the wise should study the regulation of prāṇa if they desire to suspend the activity of the mind or concentrate will upon the achievement of Yoga. The regulation of prāṇa brings all happiness, worldly and spiritual, from the acquisition of kingdoms to mokṣa or supreme