हितोपदेशः (हिन्दी अनुवाद सहित)

१० $\qquad\qquad\qquad\qquad$ हितोपदेशकी $\qquad\qquad\qquad\qquad\quad$ पृ० $\quad$ श्लो० $\quad\vert\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad$ पृ० $\quad$ श्लो० मतिर्दोलायते सत्यं $\qquad$ २३७ $\quad$ ५३ $\quad\vert$ मित्रं प्राप्नुत सज्जना $\qquad$ ८३ $;;$ २१६ मत्तः प्रमत्तश्चोन्मत्तः $\qquad$ २३९ $\quad$ ५५ $\quad\vert$ मित्रं प्रीतिरसायनं $\qquad$ ८१ $;;$ २१४ मदोद्धतस्य नृपतेः $\qquad$ २२७ $\quad$ १६ $\quad\vert$ मित्रलाभः सुहृद्भेदो $\qquad$ २ $\qquad$ ९ मनस्यन्यद्वचस्यन्यद् $\quad;;;$ ४५ $;;$ १०१ $\quad\vert$ मित्रामात्यसुहृद्दुर्गा $\quad;;;$ १८५ $\quad$ ६५ मनस्वी म्रियते कामं $\quad;;;$ ५६ $;;$ १३३ $\quad\vert$ मुकुटे रोपितः $\qquad\quad$ १०७ $\quad$ ७३ मनुष्यजातौ तुल्यायां $\quad;;;$ ९७ $\quad$ ३९ $\quad\vert$ मुदं विषादः शरदं $\qquad$ २०२ $;;$ ११८ मन्त्रबीजमिदं गुप्तं $\qquad$ २४० $;;$ १४५ $\quad\vert$ मुहुर्नियोगिनो बाध्या $\quad$ १२० $;;$ १०६ मन्त्रभेदेऽपि ये दोषाः $\quad$ १७४ $\quad$ ३७ $\quad\vert$ मूर्खः स्वल्पव्ययत्रासात् $;$ २०५ $;;$ १२५ मन्त्रिणां भिन्नसंधाने $\quad;;$ १०४ $;;$ १२१ $\quad\vert$ मूर्खोऽपि शोभते तावत् $\quad;;;$ ९ $\quad$ ४० मन्त्रिणा पृथिवीपाल $\quad;;$ १४९ $;;$ १६७ $\quad\vert$ मूलं भुजङ्गैः कुसुमानि $;$ १४७ $;;$ १६३ मन्त्रो योध इवाधीरः $\quad;;$ १४० $;;$ १४७ $\quad\vert$ मूलभृत्यान् परित्यज्य $\quad$ १३७ $;;$ १३६ मयास्योपकृतं पूर्वं $\qquad$ २५८ $;;$ ११४ $\quad\vert$ मृगतृष्णासमं $\qquad\quad$ २६० $;;$ १०९ मरुस्थल्यां यथा वृष्टिः $\quad;;;$ १६ $\quad$ ११ $\quad\vert$ मृतः प्राप्नोति वा स्वर्गं $;$ १४९ $;;$ १६९ मर्तव्यमिति यद्दुःखं $\quad;;;$ ३५ $\quad$ ६७ $\quad\vert$ मृद्घटवत्सुखभेद्यो $\qquad$ ४३ $\quad$ ९२ महताप्यर्थसारेण $\qquad;;;$ ४३ $\quad$ ९१ $\quad\vert$ मौनान्मूर्खः प्रवचनपटुः $\quad$ ९१ $\quad$ २६ महतो दूरभीरुत्वं $\qquad$ १७६ $\quad$ ४४ $\quad\vert\qquad\qquad\qquad$ य. महत्यल्पेऽप्युपायज्ञः $\quad;;$ १७७ $\quad$ ४९ $\quad\vert$ यः काकिनीमप्यपथ- महानप्यल्पतां याति $\quad;;$ १६१ $\quad$ १२ $\quad\vert$ $\quad$ प्रपन्नां $\qquad\qquad\quad$ २०५ $;;$ १२३ महीभुजो मदान्धस्य $\quad;;$ २०७ $;;$ १३४ $\quad\vert$ यः कुर्यात्सचिवायत्तां $\quad$ १३६ $;;$ १३० माता मित्रं पिता चेति $\quad;;;$ २४ $\quad$ ३८ $\quad\vert$ यः कुलाभिजनाचारैः $\quad;;;$ ७६ $;;$ २०३ माता शत्रुः पिता वैरी $\qquad$ ˮ $\quad$ ३८ $\quad\vert$ यः स्वभावो हि $\qquad\quad$ १८१ $\quad$ ५८ मातृपितृकृताभ्यासो $\qquad$ ८ $\quad$ ३७ $\quad\vert$ यज्जीव्यते क्षणमपि प्रथितं मातृवत् परदारेषु $\qquad;;;$ १७ $\quad$ १४ $\quad\vert$ $\quad$ मनुष्यैः $\qquad\qquad\quad$ ९८ $\quad$ ४३ मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा $\quad$ ५२ $;;$ ११६ $\quad\vert$ यत्र तत्र हतः शूरः $\qquad$ २१३ $;;$ १४८ मार्जारो महिषो मेषः $\quad;;;$ ४२ $\quad$ ८७ $\quad\vert$ यत्र भूम्येकदेशेन $\qquad$ २५९ $;;$ ११९ मांसमूत्रपुरीषास्थि $\quad;;;$ २७ $\quad$ ४७ $\quad\vert$ यत्र राजा तत्र कोशो $\quad;;$ १८७ $\quad$ ७७ मासमेकं नरो याति $\quad;;;$ ६४ $;;$ १३७ $\quad\vert$ यत्र विद्वज्जनो नास्ति $\quad;;;$ ३६ $\quad$ ६९ $\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad\vert$ यत्रायुद्धे ध्रुवं मृत्युः $\quad;;$ १४९ $;;$ १७०

श्लोकसूची ११ पृ० श्लो० पृ० श्लो० यथा काष्ठं च २४४ ६८ यस्मिञ्जीवति जीवन्ति ९६ ३७ यथाकालकृतोद्योगात् १७६ ४३ यस्मिन्देशे न संमानो ४७ १०४ यथा प्रभुकृतानमानात् १८९ ८८ यस्य कस्य प्रसूतोऽपि ६ २५ यथा मृत्पिण्डतः कर्ता ८ ३४ यस्य नास्ति स्वयं प्रज्ञा २०३ ११९ यथा हि पथिकः यस्य प्रसादे पद्मास्ते ११० ८१ कश्चित् २४४ ६९ यस्य मित्रेण संभाषो २४ ३९ यथा ह्येकेन चक्रेण ७ ३२ यस्य यस्य हि यो भावः १०१ ५४ यथा ह्यामिषमाकाशे ६९ १८३ यस्यार्थास्तस्य मित्राणि ५४ १२६ यथोदयगिरेर्द्रव्यं १० ४६ याचते कार्यकाले यः ९५ ३२ यदधोऽधः क्षितौ वित्तं ६१ १५७ यात्यधोऽधो व्रजत्युच्चैः १०० ४८ यद्भावि न तद्भावि ७ २९ यानि कानि च मित्राणि २९ ५३ यद्भावि न तद्भावि २१८ ७ या प्रकृत्यैव चपला ९१ २५ यदशक्यं न तच्छक्यं ४३ ९० यामेव रात्रिं प्रथमा- यदाऽसत्सङ्गरहितो ७७ २०७ मुपैति २४६ ८० यदि न स्यात् १५५ २ यावन्तः कुरुते जन्तुः २४४ ७१ यदि नित्यमनित्येन २७ ४८ यावदायुःप्रमाणस्तु २५७ १११ यदि समरमपास्य नास्ति या हि प्राणपरित्याग २३४ ४८ मृत्योः २११ १४१ युध्यमाना हयारूढा १८८ ८५ यद्ददाति यदश्नाति ६४ १६८ येन शुक्लीकृता हंसाः ६८ १८३ यद्ददासि विशिष्टेभ्यो ६५ १६९ येषां राज्ञा सह स्वातं २०७ १३३ यद्यदेव हि वाञ्छेत ७० १९१ योऽकार्यं कार्यवच्छास्ति १९७ १०३ यद्येन युज्यते लोके ३० ५४ योऽत्ति यस्य सदा यन्नवे भाजने लग्नः २ ८ मांसं ३५ ६६ ययोरेव समं वित्तं १४८ १६६ योऽधिकाद्योजनशतात् २८ ५० यद्यप्युपायाश्चत्वारो २५३ ९८ यो ध्रुवाणि परित्यज्य ८२ २१५ यस्माच्च येन च यथा च २५ ४० यो यत्र कुशलः कार्ये १७८ ५४ यस्मिंसेवाधिकं चक्षुः १३७ १३४

१२ हितोपदेशकी पृ० श्लो० │ पृ० श्लो० यो येन प्रतिबद्धः │ लोभात्क्रोधः प्रभवति २१ २७ स्यात् २०७ १३० │ व. यो नात्मजे न च गुरौ │ वज्रं च राजतेजश्च १४९ १६८ न च ९८ ४४ │ वनेऽपि दोषाः प्रभवन्ति यो हि धर्मं पुरस्कृत्य २२७ १७ │ रागिणां २४७ ८३ योऽर्थतत्त्वमविज्ञाय २५१ ९३ │ वरं गर्भस्रावो वरमपि च ४ १४ यौवनं धनसंपत्तिः ३ ११ │ वरं प्राणपरित्यागः १३४ १२६ र. │ वरं मौनं कार्यं न च ५७ १३७ रजनीचरनाथेन खण्डिते १२४ १११ │ वरं विभवहीनेन ५६ १३५ रहस्यभेदो याच्ञा च ४५ ९८ │ वरं वनं व्याघ्रगजेन्द्रसेवितं ६० १५३ राजतः सलिलादग्नेः ६९ १८७ │ वरं शून्या शाला न च ५७ १३८ राजा कुलवधूर्विप्रा ६६ १७३ │ वरमल्पबलं सारं १८९ ८९ राजा घृणी ब्राह्मणः १५३ १८२ │ वरमेको गुणी पुत्रो न च ५ १८ राजा मत्तः शिशुः १६५ १८ │ वर्णश्रेष्ठो द्विजः पूज्यः २२९ २० राजानं प्रथमं विन्देत् ७६ २०४ │ वर्णाकारप्रतिध्वानैः १७२ ३२ राज्यलोभात् १५३ १८१ │ वर्धनं वाथ सन्मानं १३८ १३९ रूपयौवनसंपन्नाः ९ ३९ │ वर्धमानो महास्नेहो ८४ १ रोगशोकपरीतापबन्धन २५ ४१ │ वाजिवारणलोहानां ९७ ४० रोगी चिरप्रवासी च ५८ १४१ │ विग्रहः करितुरङ्ग- ल. │ पत्तिभिः २१३ १४९ लाङ्गूलचालनमधश्चर- │ विजेतुं प्रयतेतारीन् १७५ ३९ णावपातम् ९८ ४२ │ विज्ञैः स्निग्धैरुपकृतमपि १४६ १६० लुब्धः क्रूरोऽलसो १९९ १०७ │ वित्तं यदा यस्य समं लुब्धमर्थेन गृह्णीयात् २५६ १०३ │ विभक्तं २३५ ४९ लुब्धस्यासंविभागि २३२ ३८ │ विद्या ददाति विनयं २ ६ लोकयात्राऽभयं लज्जा ४७ १०५ │ विद्या शस्त्रस्य शास्त्रस्य २ ७ लोको वहति किं राजन् २४१ ५९ │ विद्वानेवोपदेष्टव्यो १५७ ५ लोभेन बुद्धिश्चलति ५८ १४२ │ विनाप्यर्थैर्वीरः स्पृशति │ बहुमानो ६७ १७९

श्लोकसूची १३ पृ० श्लो० | पृ० श्लो० विना वर्तनमेवैते २७ ४६ | शरीरस्य गुणानां च २७ ४९ विपदि धैर्यमथाभ्युदये | शशिदिवाकरयोर्ग्रहपीडनं २८ ५१ क्षमा ३२ ३२ | शशिनीव हिमार्तानां ५० ११० विरक्तप्रकृतिश्चैव २३१ ३० | शास्त्राण्यधीत्यापि विशन्ति सहसा मूढाः १८५ ६७ | भवन्ति ६५ १७१ विश्वासप्रतिपन्नानां २३६ ५१ | शिष्टैरप्यविशेषज्ञः २०६ १२८ विषदिग्धस्य भक्तस्य १३५ १२९ | शीतवातातपक्लेशान् ९० २५ विषमो हि यथा नक्रः २०८ १३५ | शुचित्वं त्यागिता शौर्यं ४४ ९६ विषमां हि दशां प्राप्य २१५ ३ | शैलेषु दुर्गमार्गेषु १८७ ७५ विस्तीर्णताऽतिवैषम्यं १७८ ५३ | शोकस्थानसहस्राणि १३ ३ विस्मयः सर्वथा हेयः ८८ १५ | शोकारातिभयत्राणं ८० २१३ वृत्ते महति संग्रामे २१४ १ | श्रीमान् धवल- वृत्त्यर्थं नातिचेष्टेत ६८ १८२ | चन्द्रोऽसौ २६२ १३३ वृत्त्यर्थं भोजनं येषां २४७ ८५ | श्रुतो हितोपदेशोऽयं १ २ वृद्धानां वचनं ग्राह्यं २० २३ | श्लाघ्यः स एको भुवि वैद्यो गुरुश्च मन्त्री च १९८ १०४ | मानवानां ७० १९४ वैद्यानामातुरः श्रेयान् १७३ ३३ | ष. व्रजन्ति न निवर्तन्ते २४५ ७५ | षट्कर्णो भिद्यते मन्त्रः १७४ ३६ व्यपदेशोऽपि सिद्धिः १६१ १३ | षड् दोषाः पुरुषेणेह व्यालग्राही यथा | हातव्या २३ ६४ व्यालं १७१ २९ | स. व्योमैकान्तविहारिणोऽपि २९ ५२ | संचिन्त्य संचिन्त्य तमु- श. | अदण्डं २४६ ७९ शङ्काभिः सर्वमाक्रान्तं २० २४ | संगत: संधिरेवायं २५८ ११२ शतं दद्यान्न विवदेत् १७२ ३१ | संतोषामृततृप्तानां ५९ १४५ शत्रुणा न हि संदध्यात् ४३ ८८ | संत्यज्यते प्रकृतिभिः २३३ ३९ शब्दमात्राच्च भेतव्यं ११५ ८९ | संधाय युवराजेन १९० ९३

१४ हितोपदेशक्री पृ० श्लो० पृ० श्लो० संधिः कार्योंऽप्यनार्येण २३० २४ सदा धर्मबलीयस्त्वात् २३३ ४१ संधिः सर्वमहीभुजां २६२ १३१ सद्भावेन हरेन्मित्रं २५६ १०४ संधिमिच्छेत् २२८ १९ सन्त एव सतां नित्यं ७० १९३ संपत्तयः पराधीनाः १४३ १५२ सन्तानसंधिर्विज्ञेयो २५७ ११० संपत्तेश्च विपत्तेश्च २३३ ४२ सन्मार्गे तावदास्ते संपदा सुस्थितंमन्यो ८५ ६ प्रभवति ७३ १९८ संपदि यस्य न हर्षो २२ ३३ स बन्धुर्यो विपन्नानां २२ ३१ संयोगो हि वियोगस्य २४५ ७३ स मूर्खः कालमप्राप्य १७७ ४७ संयोजयति विद्यैव २ ५ समेयाद्विषमं नागैः १८६ ७३ संलापितानां मधुरैर्व- सरसि बहुशस्तारा- चोभिः ३९ ७८ च्छाये २५५ १०१ संसारविषवृक्षस्य ६१ १५४ सर्व एव जनः शूरो १७६ ४१ संहतत्वाद्यथा वेणुः २३० २५ सर्वकामसमृद्धस्य २४० ५७ संहतास्तु हरन्त्येते २३ ३७ सर्वद्रव्येषु विद्यैव १ ४ संहतिः श्रेयसी पुंसां २३ ३७ सर्वस्य हि परीक्ष्यन्ते १९ २० स किंभृत्यः स किंमन्त्री १७५ ३८ सर्वहिंसानिवृत्ता ये ३५ ६४ सकृद्दुष्टं तु यो मित्रं १४१ १४८ सर्वाः सम्पत्तयस्तस्य ५८ १४४ सङ्गः सर्वात्मना त्याज्यः २४९ ८९ स स्निग्धोऽकुशलान्नित्वा- स जातो येन जातेन ४ १५ रयति १३८ १४१ सत्यं शौर्यं दया त्यागो २०६ १२९ सहसा विदधीत न सत्यधर्मव्यपेतेन २३४ ४७ क्रियां २५३ ९७ सत्यानृता सपरुषा १५३ १८३ स हि गगनविहारी १९ २१ सत्यार्यो धार्मिको- स ह्यात्मनः सदा श्रेयान् ११७ ९२ ऽनार्यो २२९ २१ साधोः प्रकोपितस्यापि ४२ ८६ सत्योऽनुपालयेत् सा भार्या या गृहे सत्यं २३० २२ दक्षा ७४ २०० सदामात्यो न साध्यः साम्ना दानेन भेदेन १७४ ४० स्यात् १२० १०२ सिद्धिः साध्ये सतामस्तु १ १

श्लोकसूची १५ पृ० श्लो० | पृ० श्लो० सुकृतान्यपि कर्माणि २४६ ७८ | स्नेहच्छेदेऽपि साधूनां ४४ ९५ सुखमापतितं सेव्यं ६७ १७७ | स्पृशन्नपि गजो हन्ति १६२ १४ सुखास्वादपरो यस्तु २४५ ७६ | स्मृतिश्च परमार्थेषु २५३ ९६ सुखोच्छेद्यो हि भवति २३२ ३६ | स्यन्दनाश्वैः समे सुगुप्तिमाधाय सुसं- | युध्येत् १८८ ८१ हृतेन २३५ ५० | स्वकर्मसन्तानविचे- सुचिरं हि चरन् १५९ ९ | ष्टितानि ८० २१९ सुजीर्णमन्नं सुविचक्षणः | स्वच्छन्दजातेन ३५ ६८ सुतः २० २२ | स्वदेशजं कुलाचारं १६४ १६ सुभटाः शीलसंपन्नाः २०६ १२७ | स्वभावशूरमस्त्रज्ञं १८९ ८७ सुमन्त्रितं सुविक्रान्तं २१० १३९ | स्वयं वीक्ष्य यथा वध्वाः ७३ १९७ सुमहन्त्यपि शास्त्राणि २० २६ | स्वराज्यं वासयेद्राजा १९० ९५ सुहृदां हितकामानां यः ३८ ७४ | स्वर्णरेखामहं स्पृष्ट्वा १२२ ११० सुहृदां हितकामानां यो २१५ ४. | स्वल्पस्यायुवसावशेष- सुहृदामुपकारकारणात् ९६ ३५ | मलिनं ९७ ४१ सुहृद्दलं तथा राज्यं २२७ १८ | स्वसैन्येन तु संधानं २५९ १२० सुहृद्भेदस्तावत् १५४ १८४ | स्वातन्त्र्यं पितृमन्दिरे ५१ ११४ स्मृतिश्च परमार्थेषु २५३ ९६ | स्वापकर्षं परोत्कर्षं १८३ ६३ सेवया धनमिच्छद्भिः ९८ २० | स्वाभाविकं तु यन्मित्रं ८० २०९ सेवितव्यो महावृक्षः १६१ १० | स्वामिमूला भवन्त्येव २४० ५८ सेवेव मानमखिलं ५७ १३९ | स्वाम्यमात्यश्च राष्ट्रं च २११ १४३ स्कन्धेनापि वहेच्छत्रून् २४२ ६० | स्वेदितो मर्दितश्चैव १३८ १३८ स्कन्धोपनेयः संधिश्च २५७ १०८ | ह. स्तब्धस्य नश्यति यशो १२१ १०८ | हंसैः सह मयूराणां १५५ १ स्थानं नास्ति क्षणं नास्ति ५१ ११६ | हर्षक्रोधौ समौ यस्य २०७ १३२ स्थान एव नियोज्यन्ते १०६ ७१ | हस्तिनां गमनं प्रोक्तं १८७ ७४ स्थानमुत्सृज्य गच्छन्ति ६६ १७४ | हीनसेवा न कर्तव्या १६१ ११ | हीयते हि मतिस्तात ९ ४२

इस पृष्ठ पर कोई पाठ (text) या सामग्री उपलब्ध नहीं है (पृष्ठ पूरी तरह से रिक्त/खाली है)।