कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 140, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ेंशबरसेनापतिवर्णनम् ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ६१
परिश्रमता मायूर-पिच्छातपत्रानुकारिणा मधुकराकुलेन तमाल-पल्लवेनेव निवारितातपम्, आलोलपल्लवव्याजेन भुजबलनिर्जितया भयप्रयुक्तसेवया विन्ध्याटव्येव करतलेनापमृज्य-मान-गण्डस्थल-स्वेदलेखम्, आपाटलया हरिणकुल-काल-रात्रि-सन्ध्यायमानया शोणितार्द्रे-येव दृष्ट्या रञ्जयन्तमिवाशाविभागान्, आजानुलम्बिना दिक्कुञ्जर-करप्रमाणमिव गृहीत्वा निर्मितेन चण्डिका-रुधिर-बलिप्रदानार्थमसकृन्निशितशस्त्रोल्लेख-विषमित-शिखरेण भुज-युगलेनोपशोभितम्, अन्तरान्तरा लग्नाश्वान-हरिण-रुधिरविन्दुना स्वेदजल-कणिको-चितेन गुञ्जाफलमिश्रैः करिकुम्भमुक्ताफलैरिव विरचिताभरणेन विन्ध्यशिलातल-विशालेन वक्षः-
परिश्रमता सञ्चरता, मायूरं मयूरसम्बन्धि यत् पिच्छं बर्हं तस्य आतपत्रं तद्रुचितच्छत्रम् अनुकर्तुं शील-मस्येति तेन तथोक्तेन मधुकरकुलेन भ्रमरगणेन तमालस्य तापिच्छस्य पल्लवेन किसलयेन इव निवारितः दूरीकृतः आतपः सूर्यरश्मिः यस्य तं तथोक्तम्। इहोपमाद्वयम्, एका आर्थी अपरा च श्रौती, अनयोश्च परस्परनिरपेक्षेण स्थित्या तिलतण्डुलवत् संसृष्टिरलङ्कारः।
आलोलेति। भुजबलेन शवरसेनाधिपतिबाहुबलेन निर्जितया स्वाधीनीकृतया, अत एव भयेन त्रासेन प्रयुक्ता आरब्धा सेवा शुश्रूषा यथा तथा तादृश्या विन्ध्याटव्या, विन्ध्यवनस्थल्या कर्या, आलोलाः पवनवेगेन सम्यक् चञ्चला ये पल्लवाः किसलयानि तेषां व्याजेन स्वीयवृक्षोत्पन्नकिसलयसञ्चालनकपटेने-त्यर्थः, करतलेन हस्तेनेव अपमृज्यमाना प्रोञ्छ्यमाना गण्डस्थलयोः कपोलस्थलयोः स्वेदलेखा घर्मबिन्द-पङ्क्तिः यस्य तं तादृशम्। इहापह्रवोत्रेक्षा।
आपाटलयेति। आपाटलया ईषच्छ्वेतततया, अत एव हरिणकुलस्य मृगवृन्दस्य कालरात्रेः विनाश-यामिय्याः सन्ध्यायमानया अरुणरश्मिलोहिनीकृतसायंकालवदाचरन्त्यातयाविधदृष्टिनिक्षेपेणैव निरूप्य मृगविनाशादित्याशयः, शोणितार्द्रयेव रुधिरलिप्तयेव दृष्ट्या नेत्रेण आशाविभागान् दिग्त्रिभागान् रञ्जयन्तं रक्तवर्णोत्पादनात् शोभयन्तमिव विद्यमानम्। इह सन्ध्यायमानयेत्यत्र व्यङ्गतोपमा, शोणितार्द्रयेवेत्यत्र गुणोत्प्रेक्षा, रञ्जयन्तमिवेत्यत्र क्रियोत्प्रेक्षा चेति परस्परमेषामङ्गाङ्गिभावेन सङ्करात् सङ्करालङ्कारः।
आजान्विति। आजानुलम्बिना नलकीलपर्यन्तपातिना अतिदीर्घेण, दिक्कुञ्जरस्य ऐरावताद्यन्यतम-दिग्गजस्य करप्रमाणं शुण्डापरिमाणं गृहीत्वेव आदायैव निर्मितेन प्रजापतिरचितेन दिग्गजशुण्डादण्ड-सदृशायितेनेत्यर्थः। चण्डिकायै कालिकायै रुधिरबलेः शोणितोपहारस्य प्रदानायं समर्पणार्थं पशुकर्त्तनार्थ-मित्याशयः, असकृत् मुहुर्मुहुः निशितानि सुधारोपादनाय प्रस्तरादौ तेजितानि यानि शस्त्राणि खड्गा दीनि तेषाम् उल्लेखेन घर्षणेन विषमितम् उद्भावचीकृतं शिखरम् अग्रदेशो यस्य तेन तादृशेन । इह गृहीत्वेवेति क्रियोत्प्रेक्षा।
अन्तरेति। अन्तरान्तरा मध्ये मध्ये लग्ना संलग्ना आश्व्याना आशुष्का हरिणस्य मृगस्य रुधिर-विन्दवः शोणितकणा यस्मिन् तेन तथोक्तेन, स्वेदजलं घर्मजलं तस्य कणिका विन्दवः ताभिः चितेन व्याप्तेन अत एव गुञ्जाफलैः क्रुन्दालस्रैः 'काकचिञ्चागुञ्जे तु कृष्णला' इत्यमरः, मिश्रानि संयुतानि तैः तथोक्तैः,
दो रहे थे मानो वह तमाल के पत्ता से धूप रोक रहा हो। इसके कानों में लगी हुई वायु से हिलनेवाली कोंपलें कपोलों पर बहते हुए पसीने को पोंछ दिया करतीं थी मानों उसके बाहुबल में पराधीन होकर भयवश सेवा के लिए लाई हुई स्वयं विन्ध्याटवी अपने हाथों से पसीना पोंछ रही हो। उसकी खून से तर जैसी लाल-लाल दृष्टि से दिशायें भी लाल हो उठी थी मानो हरिणों की कालरात्रि की संध्या फूट उठी हो। घुटनों तक लटकती हुई उसकी बाहें ऐसी प्रतीत होती थी मानो दिग्गजों की सूँढ़ की माप लेकर बनायी गयी हों और उसकी हथेलियाँ भगवती चण्डिका को रक्त की बलि देने के लिए हथियारों पर सान चढ़ाते-चढ़ाते अत्यन्त कठोर हो गयी थीं। उसकी विन्ध्य पहाड़ की चट्टान जैसी चौड़ी छाती पर हरिणों के खून के जमे हुए गाढ़े छीटों में ढलती हुई पसीने की बूंदियाँ ऐसी सुशोभित हो रही थीं मानो गुँदचों के लाल-लाल दानों के साथ पिरोई गयी मोतियों की माला
१. भ्रमता। २. मायूरपिच्छातपानुकारिणा, मयूरपिच्छातपस्यानुकारिणा, मयूरपिच्छच्छत्रानुकारिणा।
३. आलोलकर्णपल्लवव्याजेन। ४. ०००हस्तिलेखम्। ५. मृगकुलह्वदराति०००। ६. रञ्जयन्तमाशाविभागान्।
७. नतुलम्बेन। ८. वनकुञ्जर, कुञ्जर०००। ९. कालिका। १०. प्रदानाय। ११. अन्तरान्तरा०००। १२. कण०००।
१३. विमिश्रैः। १४. रचिताभरणेन। १५. विन्ध्यशिलाविशालतेन। १६. वक्षस्थलमेन, वक्षःस्थलेन।