कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

शबरचरित्रवर्णनम् ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । ६६

रागः, यस्मिंश्चैवं कानने निवसन्ति, तदेवोत्खातमूलमशेषतः कुर्व्वन्ति²। इति चिन्तयत्येव मयि सँ शबर-सेनापतिरटवीपरिभ्रमेण-समुद्भवं श्रममपनिनीषु- रागत्य तस्यैव शाल्मलीतरोरधश्छायायामवतारित-कोदण्डस्त्वरितपरिज्नोपनीत-पल्लवासने समुपाविशत् । अन्यतमस्तु शबरयुवा ससम्भ्रममवतीर्य तस्मात् करयुगल-परिक्षोभिताम्भसः सरसो वैदूर्य्यद्रवानुकारि प्रलय-दिवसकर-किरणोपतापादम्बरैकदेशमिव विलीनम्, इन्दुमण्डलादिव प्रस्यन्दितम्, द्रुतमिव मुक्ताफल-निकरम्, अत्यच्छतया स्पर्शानुमेयं हिमजर्डम्, अरविन्दकोश- रजः-कषायमम्भः-कमलिनीपत्रपुढेन, प्रत्यग्रोद्धृताश्च धौतपङ्कनिर्मला ¹³मृणालिकाः समुपाहरत् ।

अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञस्तु तर्पणम्। होमो दैवो वलिर्भौतो नृयज्ञोऽतिथिपूजनम् ॥ १७० ॥

चौर्येण परद्रव्यापहारेण जीवनं जीविकानिर्वाहः। भूषणानि अलङ्काराः भुजङ्गममयः सर्परचनानि पर्वतस्था- यित्वात्तेषां तेऽनायासलभ्या इत्याशयः। वनगजमदैः अरण्यहस्तिदानवारिभिः अङ्गरागः अङ्गलेपनम् ।

यस्मिन्निति। यस्मिन् अलक्षिताभिधेये कानने अरण्ये निवसन्ति निवासं कुर्वन्ति तदेव काननम् अशेषतः समस्ततः उत्खातम् उत्पाटितं मूलं मध्यदेशो यस्य तथाविधं कुर्वन्ति विदधति।

इतीति। इति पूर्वोक्तविधिना मयि वैशम्पायने चिन्तयति सत्येव स शवरसेनापतिः किरातसैन्य- स्वामी मातङ्गः, अटव्यां परिभ्रमणम् इतस्ततः पर्यटनं तस्मात् समुद्भवं सञ्जातं श्रमं परिश्रमम् अपनि- नीषुः अपनेतुं दूरीकर्तुमिच्छुः तस्यैव शाल्मलीतरोः अधश्छायायाम् अधोऽनातपे आगत्य, अवतारितं स्कन्धा- त्प्रामितं कोदण्डं कार्मुकं येन स तथोक्तः, त्वरितेन शीघ्रतावता परिजनेन सेवकेन उपनीतम् समीपे प्रापितं यत् पल्लवासनं किसलयविष्टरः तस्मिन् तादृशे समुपाविशत् तस्थिवान्।

अन्यतम इति । अन्यतमः बहुसैनिकमध्ये कश्चिदनिर्दिष्टनामा शबरयुवा भिल्लतरुणः ससम्भ्रमं शीघ्रम् अवतीर्य अन्तः प्रविश्य प्रथममिति शेषः । तस्मात् पम्पासरात् करयुगलेन पाणिद्वयेन पत्रपुटेन परिक्षोभितं तृणाद्यपनयनाय विलोडितम् अम्भः सलिलं यस्य तस्मात् तादृशात् सरसः सरोवरात् कम- लिनीपत्रपुटेन नलिनीदलपुटेन अम्भो मृणालिकाश्च समुपाहरदिति सम्बन्धः। नपुंसकलिङ्गद्वितीयान्तानि पदानि अम्भसो विशेषणानि । वैदूर्यस्य बालवायजस्य मणेः द्रवं गलितांशम् अनुकरोतीति तत् तादृशम्, देदीप्यमानत्वाद्दित्याशयः। प्रलये कल्पान्तसमये दिवसकरस्य प्रचण्डादित्यस्य किरणैः रश्मिभिः उपता- पात् प्रखरसन्तापात् विलीनं द्रवीभूय क्षरितम् अम्बरैकदेशं गगनैकभागमिव । इन्दुमण्डलात् चन्द्र- बिम्बात् प्रस्यन्दितं द्रवीभूय पतितमिव । द्रुतं स्यन्दितं मुक्ताफलानां मौक्तिकानां निकरं वृन्दमिव सर्वतोऽ- त्यन्तोज्ज्वलत्वादित्याशयः। अत्यच्छतया अत्यन्तस्वच्छतया स्पर्शेन शैत्यस्पर्शेन अनुमेयं सलिलतया अनुमातुं योग्यम् आकाशसदृशतया प्रेक्षणाशक्यत्वादित्याशयः। हिमजडं तुहिनवत् शीतलम् । अरविन्द- कोशस्य कमलकर्णिकाधारस्य रजसा धूलिना कपायं तुवररसयुक्तम् अम्भः सलिलम् । प्रत्यग्रोद्धृताः तरक्षण- मुत्पाटिताः धौतपङ्काः क्षालितकर्दमाः अत एव निर्मलाः स्वच्छः मृणालिकाः क्षुद्रविसतन्तूिनि । 'स्त्री

की मणियों ही इनके आभूषण हैं, जंगली हाथियों का मद ही इनका सुगन्धित लेप है और यह जिस किसी भी जङ्गल में कुछ दिनों रह जाते हैं, उसी को जड़मूल से उजाड़ देते हैं।

मैं अभी यह सोच ही रहा था कि जङ्गल में इधर-उधर भटकने की थकान मिटाने के लिये वह सेनापति उसी सेमल के पेड़ के नीचे छाया में आकर रुक गया। उसने अपना धनुष उतार कर रख दिया और अपने संगी-साथियों द्वारा जल्दी से बिछाये गये पत्तों के आसन पर बैठ गया। उनमें से एक भील नौजवान् फुर्ती से सरोवर के जल में उतर पड़ा और उसे दोनों हाथों से झकोर कर कमल के चौड़े पत्ते से बने दोने में जल भर लाया। वह जल वैदूर्यमणि के रस के समान, प्रलयकालीन सूर्य की किरणों से पिघले हुए आकाश-खण्ड के समान, चन्द्रमण्डल से टपके हुए अमृत के समान तथा पिघले हुये मोतियों के समान प्रतीत होता था। वह इतना निर्मल था कि छूने ही पर पहिचाना जा सकता था। वह बर्फ के समान ठण्डा और कमल के खिले हुये

---

१. १६ 'च' इत्यधिकः पाठः समुपलभ्यते । २. कुर्वते । ३. १६ 'स' इति पाठः क्वचिन्नास्ति । ४. शबरसेनापतिश्च । ५. भ्रमणसमुद्भवमश्रम् । ६. शाल्मलि । ७. छायाम् । ८. ००० जनोपनीते पल्लवासने । ९. अन्यतरस्तु । १०. इवमिव । ११. प्रलदिमिरम् । १२. ००० पत्रसम्पुटेन । १३. निर्मलमृणालिकाः ।