कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

शुकेन स्वावस्थावर्णनम् ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । १०५

न्तरस्य, अप्रविष्ट-सूर्य्य-किरणमतिगहनपरस्येव पितुरुत्सङ्गमतिमहतस्तमालविटपिनो मूलदेशमविशम् ।

अवतीर्य्य च^१ स तेन समयेन क्षितितल-विप्र^२कीर्णान् संहृत्य तान्^३ शुकशिशूननेक-लता-पाश-संयतानाबँद्ध्य^४ पर्णपुटेऽतित्वरित-गमनः सेनापतिगतेनैव वर्त्मना तामेव^५ दिशमर्गच्छत्^६।

मांन्तु लब्ध-जीविताशं प्रत्यग्र-पितृमरण-शोक-शुष्क-हृदयम् अतिदूरापातादाँयासित-शरीरं सन्त्रास-जात-वेपथुं सर्वोङ्गोपतापिनो बलवती पिपासा परवशमकरोत् ।

अनया च काल-कलया सुदूरमतिक्रान्तः स पापकृदिति परिकलय्य किञ्चिदुन्नमित-कन्धरो भयचकितया दृशा दिशोऽवलोक्य^१० तृणेऽपि चलति पुनः प्रतिनिवृत्त इति तमेव पदे

---

श्रियं नीलवर्णत्वाद् कुन्तलसमूहकान्तिम् उदूहन् धारयतः। दिवाऽपि दिवसेऽपि अन्धकारतानि सूर्य-किरणप्रवेशाभावात् समुत्पन्नान्धकाराणि शाखान्तराणि स्कन्धाभ्यन्तरप्रदेशा यस्य तस्य तथोक्तस्य। अति-महतः अत्यन्तविशालस्य तमालविटपिनः तमालतरोः अपरस्य अन्यस्य पितुः जनकस्य उत्सङ्गमिव क्रोड-मिव भयनिवारकत्वात् पर्याप्तवरणकत्वाच्चेत्याशयः। अप्रविष्टा अन्तरप्राप्ताः सूर्यस्य दिनेशस्य किरणा-रश्मयो यस्मिन् म तं तादृशम्, अतिगहन अतिशयेनापूर्णावकाशम्। मूलदेशं वृक्षमभागम् अविशं प्रविष्ट-वान्। इह सङ्कीर्णादिश्चयन्ते लुप्तोपमाक्रियोत्प्रेक्षयोः अच्छैरियादिशब्दस्यान्ते जाप्युत्प्रेक्षावृत्त्यनुप्रासयो-श्चैकाध्रयानुप्रवेशरूपः सङ्करालङ्कारः। विन्ध्याटव्याः केशपाशश्रियभिव श्रियमिति विम्बप्रतिविम्वयस्वभाव-बोधनान्निदर्शनालङ्कारः। उत्सङ्गमिवेत्यत्र क्रियोत्प्रेक्षा।

अवतीर्येति। अवतीर्य उत्तीर्य च स वृद्धकिरातः तेन समयेन तत्कालेन क्षितितले भूतले विप्रकीर्णान् इतस्ततो विक्षिप्तान् तान् वृक्षपतितान् शुकशिशून् कीरडिम्भान् संहृत्य एकीकृत्य अनेकैः बहुभिः लता-पाशैः वल्लीरूपबन्धनरज्जुभिः संयतान् यद्धान् विधायेति शेषः। पर्णपुटे छदपुटे आबद्धय प्रपूर्य, अति-स्वरितम् अतिशीघ्रं गमनं गतिर्यस्य स तादृशा, सेनापतिगतेनैव सैन्यनायको येन वर्त्मना यया गतस्तेनैव पथा तामेव दिशं सेनापत्याश्रितामेवाशाम् अगच्छद् अगमत्।

मामिति। मां पिपासापरवशमकरोदित्यन्वयः। लब्धां प्राप्ता जीविताशां प्राणधरणसम्भावना येन तादृशम्, तच्चाण्डालस्य गमनादित्याशयः। प्रत्यग्रः अभिनवो यः पितृमरणशोकः तातमृत्युविषादः तेन शुष्कम् अक्लिन्नं सङ्कुचितं वा हृदयं मनो यस्य स तं तादृशम्। अतिदूरापातात् अत्युच्चतप्रान्ततः पतनात् आयासितं परिश्रमितं शरीरं वपुर्यस्य स तादृशः तम्, तथा सन्त्रासेन अतिभयेन जातः समुत्पन्नो वेपथुः कम्पा यस्य स तादृशस्तम्। सर्वाङ्गोपतापिनो समस्तहस्तपादादिग्यथादायिनी बलवती शक्तिशालिनो पिपासा तृट् परवशं पराधीनम् अकरोत् कृतवती।

अनया चेति। अनया अमुया कालकलया घटिकया स पापकृत् वृद्धकिरातः सुदूरं दूरदेशम् अति-क्रान्तः, अतीत इति परिकल्प्य मनसि विचार्य, किञ्चिदुन्नमिता दिगवलोकनायेपढूर्वीकृता कन्धरा ग्रीवा येन स तादृशः। भयेन त्रासेन चकितया चञ्चलया दृशा नेत्रेण दिशोऽवलोक्य आशा निरीक्ष्य सोऽथवा-ऽन्यो वा तथाविध आयाति न चेति ज्ञानार्थमित्याशयः। तृणेऽपि यत्रसेऽपि चलति कम्पमाने सति पुनर्भूयः

---

थोड़ी ही देर बाद उस पेड़ से उतर कर उस बूढ़े भील ने पृथ्वी पर फैले हुये शुगों के बच्चों को इकट्ठा किया और पत्तों के दोने में रखकर लताओं से बाँध दिया। फिर उन्हें लेकर वह अत्यन्त शीघ्रता से उसी ओर चल पड़ा जिधर सेनापति गया था। यद्यपि अब मुझे जीवित बच जाने की कुछ आशा हो चली थी, किन्तु तत्काल ही मरे हुए पिता के शोक में हृदय सूख रहा था, बहुत ऊपर से गिरने के कारण शरीर भी दुख रहा था, भय के कारण कंपकंपी लगी हुई थी और मारे शरीर को जलाने वाली जोर की प्यास ने मुझे विह्वल बना दिया था। इतनी देर में वह दुष्ट बहुत दूर तक चला गया होगा... ऐसा सोचकर मैंने अपनी गर्दन थोड़ी

---

१. क्वचित् 'च' इति पाठो नास्ति ।
२. विकीर्णान् ।
३. क्वचित् 'तान्' इति पाठो न विद्यते ।
४. आबध्य ।
५. 'तामेव' इत्यपि पाठः क्वचिन्नास्ति ।
६. अन्वगच्छत् ।
७ पातादायासितशरीरं ।
८. सन्त्रा-सजाता सर्व्वाङ्गोप०... ।
९. आक्रान्तः ।
१०. विलोक्य ।

१४ का० कथा०