कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

शुकेन स्वावस्थावर्णनम् ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । १०७

यद्‌हमविक्लेतेन्द्रियः पुनरेव श्वसिमि । धिगक्रन्दमपणमतिनिष्ठुरमकृतज्ञम् । अहो ! 'सोढ-पितृमरणशोकदारुणं येन मया जीव्यते, उपकृतमपि नापेक्ष्यते । खलं हि खलु मे हृदयम्। अहंहि लोकान्तरमुपगतायामम्बायां नियम्य शोकावेगमप्रसव-दिवसात् परिणतवयसापि सता तातेन तैस्तैरुपायैः संवर्धनक्लेशमतिमहान्तमपि स्नेहवशादगणयता यत् परिपालितः, तत्सर्वमेकपदे विस्मृतम् । अतिकृपणाः खल्वमी प्राणाः, यदुपकारिणमपि तातमद्याति-गच्छन्तं नानुगच्छन्ति । सर्वथा न कश्चिन्न खलीकरोति जीवित-तृष्णा, यदीदृशावस्थं-

नीयसंज्ञके 'स सुगृहीतनामा स्याद् यः प्रातरनुचिन्त्यते' इति त्रिकाण्डशेषः ताते जनके एवम् उक्तविधिना उपरतेऽपि मृतेऽपि चाण्डालस्य किरातस्य प्रक्षेपानन्मृत्युं प्राप्तेऽपीत्यर्थः, अहम् अविकलेन्द्रियः विषयग्रहणे यथास्थितसमर्थेन्द्रियः पुनरेव मन्दन्मपि श्वसिमि जीवनायाभिलषामीत्यर्थः, अतः अकरुणं निर्दयं तथाविधेऽपि समये तातं परित्यज्य स्वप्राणरिरक्षिपया निःसरणादित्याशयः । अतिनिष्ठुरम् अतिक्रूरं निष्करुणत्वादित्याशयः । अकृतज्ञं कृतम अनेन ममैतावद् उपकारे विहिता इति न जानाति यः स तं तादृशम्, तद्विहितोपकाराचिन्तनार्दिति भावः । मां वैशम्पायनं धिक्धिक्कारः 'उभसर्वतसोः कार्या धिगुपर्यादिषु त्रिषु' इति धिग्योगे मामित्यत्र द्वितीया । अहो आश्चर्यम् । येन मया वैशम्पायनेन, सोढेन असाधारणदुःखमनुभूतेन पितृमरणशोकेन तातमरणविषादेन दारुणं भयङ्करं यथा स्यात्तथा जीव्यते जीवनानि धार्यन्ते, उपकृतमपि तातविहितोपकारोऽपि नापेक्ष्यते स्तुतिपये नानीयते अतश्चापि मां धिगित्यन्वयः ।

अहंहीति । हि निश्चयेन 'हि पादपूरणे हेतौ विशेषेऽप्यवधारणे' इति मेदिनी । मे मम हृदयं मनः खलम् अधमम् उपकाराज्ञानादित्याशयः । 'खलः कक्के भुवि स्थाने क्रूरे कर्णजपेऽधमे' इति हैममेदिस्यौ । हि यस्मात् कारणात् लोकान्तरं परलोकम् उपगतायां प्राप्तायाम् अम्बायां जनन्यां शोकावेगं विषादप्रवाहं नियम्य अन्तर्निरुध्य, अप्रसवदिवसात् मजन्मदिनावधि, परिणतवयसापि वृद्धावस्थेनापि अत एव सम्मन्नकर्मोद्योगेत्यायः, एतोदृशेनापि सता तैस्तैरुपायैः, प्राग्दर्शितैः कीरसुलक्ष्पेयभक्ष्यसंयोजनादिभिः संवर्द्धनक्लेशं मःपरिपालनदुःखम् अगणयता तद्गणनागविद्वद्यता तातेन पित्रा अहं यत्परिपालितः पोषितिनः एकपदे नत्काले 'एकपदं नत्काले नपुंसकं, वर्त्मनि स्त्री स्यात्' इति रामाश्रमी टीका, 'तत्सकैकपदे तुल्ये' इति ह्मायुधश्च, तत्सर्वं विस्मृतं मानसपथाद्विमारितं मयेति शेषः, तस्य प्रतीकाराविधानादनुव्रजनाभावाच्चेत्याशयः ।

अमीति । अमी एते मे प्राणा असवः अतिकृपणाः खलु अत्यन्ततुच्छा एव यत्, यस्माद्धेतोः उपकारिणमपि तावन् उपकृतिविधायिनमपि पितरम् अद्य अस्मिन्नहनि अतिगच्छन्तं मामतिक्रम्य व्रजन्तं नानुगच्छन्ति नानुव्रजन्ति । सर्वथा सर्वप्रकारेण जीविततृष्णा जीवनेच्छा कश्चिद् कमपि जनं न खली करोति नाधमीकरोति इति न, किन्तु सर्वमेव खलीकरोति सर्वमित्यर्थः । नञ्द्वयोपादानेन प्रकृतोऽर्थो दृढी-कृतः । अखलं खलं सम्पद्यमानं करोतीति खलीकरोति अभूततद्भावे च्चिः । यत् यस्मात् कारणात् जलाभि-

साथ अभी तक जी रहा हूँ ! मेरे ऐसे अत्यन्त निर्दय, निष्ठुर और कृतघ्न को धिक्कार है ! पिता की मृत्यु के भयङ्कर शोक को भी पीकर मैं अब भी रहा हूँ । मुझे उनके उपकारों की अब जैसे कोई आवश्यकता भी नहीं रह गयी है ! सचमुच ही मेरा हृदय अत्यन्त दुष्ट है ! माँ के मरने के बाद मारे शोक को पीकर पिता ने वृद्ध होते हुए भी मेरे जन्म के दिन से ही स्नेहवश बड़े-बड़े दुःखों की परवाह न करके अनेक उपायों से मेरा पालन-पोषण किया था। लेकिन आज मैंने वह सब एक साथ ही भुला दिया। सचमुच मेरे प्राण अत्यन्त लोभी हैं जो इतने उपकारी पिता के चले जाने पर भी आज उन्हीं के साथ नहीं चले गये ! जीवन की तृष्णा किसे नहीं तुच्छ बना डालती ! तभी तो ऐसी दुखमयी अवस्था में भी मुझे जल की प्यास लगा रही है ! मैं तो समझता हूँ कि पिता की मृत्यु के असह्य शोक को भी दबा देने वाला मेरी इस तरह जीने की प्रबल इच्छा केवल मेरी निष्ठुरता के

---

१. 'महदपि विस्मृतमित्यु...' । २. अत्यल्पम् ३. नापेक्ष्यते । ४. मया । ५. 'लोकान्तरगतायाम् । ६. शोकावेगं । ७. 'तातेन' इति क्वचिन्नस्ति । ८. मे प्राणाः, मम प्राणाः । ९. तातं कापि गच्छन्तमद्यापि, मद्य क्वापि गच्छन्तम् । १०. सर्वथा वंचित, न कश्चन । ११. ईदृशावस्थं ।