कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 158, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ेंहारितवर्णनम् ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । १०६
अन्धकारतामुपयाति चक्षुः, अपि नाम खलो विधिरनिच्छतोऽपि मे मरणमद्यैव^१ उप- पादयेत्।”
इत्येवं^२ चिन्तयत्येव मयि तस्मात् सरसोऽदूरवर्तिनि^३ तपोवने जाबालिर्नाम महा- तपा मुनिः प्रतिवसति स्म^४। तत्तनयश्च हारीतनामा मुनिकुमारकः^५ सनत्कुमार इव सर्व- विद्यावदातचेताः समानवयोभिरपरैस्तपोवनकुमारकैरनुगम्यमानस्तेनैव^६ पथा द्वितीय इव^७ भगवान् विभावसुरतितेजस्वितया दुर्निरीक्ष्यमूर्तिः, उद्यतो दिवसकर-मण्डलादिवोत्कीर्णः^८ तडिद्भिरिव विरचितावयवः, तप्त-कनक-द्रवेणेव बहुरुपलिप्त-मूर्तिः, व्यापिशङ्खावदातया^९
'नाम कामे (क्रोधे) ऽभ्युपगमे विस्मये स्मरणेऽपि च । सम्भाव्यक्रूरताप्राकार्यविक्षेपेष्वपि दृश्यते ॥'
इति मेदिनी। खलः खण्डनकरणात् दुर्जनः 'पिशुनो दुर्जनः खलः' इत्यमरः, विधिः विधाता अनिच्छतोऽपि अनभिलषतोऽपि मे मम मरणं मृत्युम् अद्यैव उपपादयेत् विदध्यात्।
इत्येवमिति। इत्येवं पूर्वोक्तविधिना मयि वैशम्पायने चिन्तयत्येव विचारयत्येव सति, तस्मात् पूर्वं- प्रतिपादिताद् सरसः सरोवरात् अदूरवर्तिनि समीपस्थायिनि तपोवने तपस्विजनाधिष्ठितविपिने जाबालि- र्नाम जाबालिसंज्ञकः महत् तपं यस्य एतादृशो मुनिः तपोनिधिः प्रतिवसति स्म निवसति स्म ।
तस्येति । तस्य तपोधिनधेः तनय आत्मजः 'आत्मजस्तनयः सुतुः' इत्यमरः, हारीत इति नाम अभिधेयं यस्य तादृशो मुनिकुमारकः तापसबालकः, 'तदेव कमलसरः स्नानामुरागमत्' इत्यग्रेतनेन सम्बन्धः। तमेव सम्प्रति विशेपयति-सनत्कुमार इत्यादिना । सनतो ब्रह्मणः कुमार इति सनत्कुमारः प्रजापतेः पुत्र इत्यर्थः 'सनत्कुमारो वैधात्रः' यद्वा-सनत् सर्वस्मिन् समये कुमारः कौमारवनावस्थी। तदुक्त पुराणे-'तयोक्तवन्तस्तेवाहं कुमार इति विद्धि माम् । तस्मात् सनत्कुमारोति नामैतन्मे प्रतिष्ठितम् ॥' स इव सर्वविद्यावदातचेताः निखिलविद्यानिर्मलहृदयः, इह पूर्णोपमा । समानवयोभिः समवयौभिः अपरैः तद्व्यतिरिक्तैः तपोवनकुमारकैः तापसबालकैः अनुगम्यमानः अनुव्रज्यमानः तेनैव पथा तेनैव वर्त्मना द्वितीय एतदपरः भगवान् ज्ञानवान् धर्मवान् वा;-'भगं श्रीयोनिवीर्य्यच्छाज्ञानवैराग्यकीर्त्तिषु । माहात्म्यैश्वर्ययत्नेषु धर्मे मोक्षेऽथ ना रवौ' इति मेदिनी । विभावसुरिव अग्निरिव अतितेजस्वितया अनुत्कृष्टदीप्तिमत्तया 'तेजो दीप्तौ प्रभावे च स्यात्पराक्रमरेतसोः इति मेदिनी। दुर्निरीक्ष्या दुःखेन द्रष्टुं योग्या मूर्तिः स्वरूपं यस्य स तथोक्तः । विभावसुरितिविति द्रथ्योत्प्रेक्षा। उद्यतः उद्ययं विदधतः दिवसकरमण्डलात् सूर्य- बिम्बात् उत्कीर्ण इव टङ्केन रचयित्वा उद्धृत इव. तडिद्भिः सौदामिनीभिः विरचिता निर्मिता अवयवा अङ्गानि यस्य स इव, तप्तम् द्रुतं यत् कनकं सुवर्णं तस्य द्रवेण रसेन बहिः मूर्त्तेरेव बहिः उपलिप्ता लिप्ता मूर्ति स्वरूपं यस्य स तथोक्तः। एते त्रयोऽपि क्रियोत्प्रेक्षालङ्काराः।
व्यापिशङ्केति। स्फुरन्त्या देदीप्यमानया, अविग्रहा क्षिप्तिविद्रूढवर्णा चामौ अवदाता धवला चेति
जा रहा हूँ। धूप में तपती हुई धूप के कारण पृथ्वी पर चलना अत्यन्त कठिन हो रहा है, अत्यन्त तीखी प्यास के कारण मेरे सभी अंग सूखे से हो गये हैं जिससे अब थोड़ी दूर चलने की शक्ति नहीं रह गयी है, अब मैं अपने वश में नहीं रह गया हूँ, हृदय बैठा जा रहा है, आँखों में अन्धेरा छा रहा है, क्या ही अच्छा होता कि क्रूर विधाता न चाहते हुए भी मुझे आज मृत्यु ही दे देता।
इस प्रकार से थोड़ी ही दूर पर तपोवन में जाबालि नाम के एक बहुत बड़े तपस्वी मुनि रहते थे। मैं अभी इस प्रकार सोच ही रहा था कि उनके पुत्र कुमार हारीत अपनी ही अवस्थावाले अन्य तपस्वी कुमारों के साथ उसी मार्ग से उसी कमलों से परिपूर्ण सरोवर में स्नान करने के लिये आ रहे थे। सनत्कुमार के समान उनका हृदय सभी विद्याओं से अत्यन्त उज्ज्वल हो गया था, अत्यधिक तेज के कारण उनकी ओर देखना भी कठिन था मानों वह दूतिमान् दूसरे अग्निदेव हों, उसका स्वरूप ऐसा प्रतीत होता था मानों प्रातःकालीन सूर्यमण्डल को गढ़कर बनाया गया हो, उनके अंग प्रत्यंग ऐसे कान्तिमान थे मानों बिजली से बने हों और शरीर का रंग ऐसा चमक रहा था मानों उसपर तपाये हुए सोने का पानी चढ़ा दिया गया हो, वह अपनी दीपती हुई शरीर कान्ति से ऐसे प्रतीत हो रहे थे मानों प्रातःकालीन सूर्य की धूप से प्रकाशित दिन अथवा दावानल से
१. अद्य, अद्यैव । २. इत्थं । ३. नातिदूरवर्त्तिनि । ४. 'स्म' इति क्वचिद् पाठो नास्ति । ५. तापस- कुमारकः ६. समवयोभिः । ७. इतरैः । ८. रवितोऽवतप्तात् । ९. क्षिप्तविद्रुढरुचा ।-