कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

१२६ | कादम्बरी- | [ कथामुखे-

---

पक्षपातः कृकवाकुषु न विद्याविवादेषु, भ्रान्तिरनलप्रदक्षिणेपु, न शास्त्रेषु, वसुसङ्कीर्त्तनं दिव्य- कथासु न तृष्णाँसु, गणना रुद्राक्ष-वलयेषु न शरीरेषु, मुनि-बाल-नाशः क्रतु-दीक्षया न मृत्युना, रामानुरागो रामायणेन न यौवनेन, मुखभङ्गविकारो जरया न धनाभिमाने । यत्र च महाभारते शकुनि-वधः, पुराणे वायु-प्रलपितम् , वयःपरिणामे द्विज-पतनम् ,

ईर्ष्याकलहेषु ईर्ष्यानिमित्तकविग्रहेषु मेखलाबन्धः खड्गमुष्टिधारणं न, मुनीनामीर्ष्याया एवानुपलम्भात् 'मेखला खड्गबन्धे स्यात् काञ्चीशैलनितम्बयोः' इति मेदिनी । होमधेनेषु होमनिमित्तकगोषु स्तनस्पर्शः दुग्धदोहनम् , किन्तु कामिनीषु वनितासु न स्तनस्पर्शः कुचमर्दनं विषयासक्त्यनुदयात् । कृकवाकुषु कुक्कुटपक्षिषु पक्षपातः पक्षाभ्यां पतनम् , किन्तु विद्याविवादेषु शास्त्रार्थेषु न पक्षपातः निर्णयकस्य वादि प्रतिवादिनोरन्यतरस्य साहाय्यविधानं तस्यानुचितत्वात् 'कृकवाकुस्ताम्रचूडः कुक्कुटश्चरणायुधः' इत्यमरः । 'विद्या विवादाय धनं मदाय, शक्तिः परेषां परिपीडनाय । खलस्य साधोर्विपरीतमेतज्ज्ञानाय दानाय च रक्षणाय ॥' इति । अत्र सर्वविधपक्षिण एव पक्षाभ्यां पतनसम्भदे ह्यत्र कृकवाकुमात्रस्यैव पक्षपतन-दर्शनाद्विशेषे विशेषाख्यो दोषः समापतति तेनात्र 'पक्षिषु' इति पाठो विधेयः, एवञ्च नोक्तशङ्कालेशः । अनलप्रदक्षिणेपु हवनाग्निप्रदक्षिणकर्मसु भ्रान्तिः चतुर्दिक्षु भ्रमणम् , किन्तु शास्त्रेषु वेदादिषु न भ्रान्ति-र्भ्रमः अयथार्थज्ञानम्, तत्त्वतो निश्चयात् । दिव्यकथासु परलोकीयाख्यानप्रवचनेषु वसूनां द्युप्रभृती-नामष्टानां देवविशेषाणां सङ्कीर्तनं सम्यक् प्रकारेण कथनम् , किन्तु तृष्णा वित्तलिप्सानिमित्तकं वमुनो वित्तस्य सङ्कीर्त्तनं न, ऋषीणां धनलिप्साया एवाभावात् । रुद्राक्षाणां वलयेषु कटकाकारमालासु 'कटकं वलयोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः, गणना जपादौ संख्या, किन्तु शरीरेषु देहेषु न गणना नापेक्षा, तत्र तेषामत्यन्तनिस्पृहत्वात् । ऋतुदीक्षया यज्ञप्रारम्भेण मुनीनाम् ऋषीणां बालनाशः केशकर्त्तनम् ; पूर्वदिन एव संयमादिविधानायवंविधानाम् ; किन्तु मृत्युना मरणेन बालनाशः बालकविध्वंसो न, तपोमाहात्म्येनासामयिकमरणाभावात् । रामायणेन रामायणे गुणगणाकर्णनेन रामे दशरथात्मजे अनुरागः प्रेम, किन्तु यौवनेन तारुण्योचितमदाविर्भावेण रामायां कामिन्याम् नानुरागः, नासक्तिः, तपःप्रभावेण तेषां युवावस्थायामपि कामोद्रेकाभावात् । जरया वृद्धावस्थया मुखस्य वदनस्य भङ्गविकारः खगादि-शैथिल्यरूपो विकारः, किन्तु धनाभिमानेन वित्तगर्वेण मुखस्य भङ्गविकारः अन्येषु भ्रुकुट्यादिविकृतिर्न, तेषां वित्तगर्वयोर्द्वयोरप्यसत्त्वात् ।

इह 'मलिनता हविर्धूमेषु न चरितेषु' इत्यारभ्य 'मुखभङ्गविकारो जरया न धनाभिमानेन' इत्यन्तं यावत् सर्वस्मिन्नपि वाक्ये प्ररनाभावेऽपि नञा अन्यस्य निराकरणात् श्लेषसङ्कीर्णा शाब्दी परिसङ्ख्या-लङ्कारः । दर्पणे-

'प्रश्नादप्रश्नतो वापि कथिताद्वस्तुनो भवेत् । तादृगन्यव्यपोहश्चेच्छब्द आर्थोऽथवा तथा ॥' परिसङ्ख्या................... ।

यत्र चेति । इहापि यस्य अपि चेत्यर्थः । यत्र आश्रमे महाभारत एव शकुनिवधः दुर्योधनमातुलस्य सहदेवेन मारणं श्रूयते स्म, न तु यस्मिन् कस्मिन् स्थले शकुनेः खगस्य वधो मारणम् अवलोकितः, तेषां हिंसाया अभावात् । पुराणे व्यासनिर्मिताष्टादशपुराणेषु मध्ये वायुपुराणशास्त्रे एव वायोः पवनदेवतायाः

अग्नि की प्रदक्षिणा में थी, शास्त्र-ज्ञान के विषय में नहीं थी; वसुसंकीर्तन ( वसुनामक देवताओं का वर्णन, धन की चर्चा ) केवल देवताओं की कहानियों में थी, धन की अभिलाषा में नहीं थी; गणना केवल रुद्राक्ष की मालाओं में थी शरीर के विषय में नहीं थी; मुनियों के बालों का नाश ( बाल कटा देना, बालकों का नाश ) केवल यज्ञ की दीक्षा लेने में ही होता था, मृत्यु के द्वारा नहीं; रामानुराग ( रामचन्द्रजी के प्रति प्रेम, स्त्री के प्रति प्रेम ) केवल रामायण में था, यौवन में नहीं था और मुख पर भङ्गविकार ( झुर्री पड़ना, अहंकार ) केवल बुढ़ापे में ही होता था, धन के अभिमान में नहीं होता था ।

वहाँ शकुनि-वध केवल महाभारत की कथा में सुना जाता था, आश्रम में पक्षियों का वध करना लोग जानते भी नहीं थे; वायु का प्रलाप ( वायुदेवता का भाषण ) केवल पुराणों की कथा में मिलता था, वायु-विकार के

---

१. कुक्कुटेषु । २. ०००प्रदक्षिणासु । ३. शास्त्रार्थेषु । ४. जलतृष्णासु । ५. परिगामेन ।