कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)
Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary
बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 184, कुल 709 में से
संदर्भ में पढ़ेंजाबालिवर्णनम् ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता। १३५
शान्तनुमिव प्रियसत्यव्रतम्, अम्बिका-करतलमित्र रुद्राक्ष-ग्रहण-निपुणम्, शिशिर-समय-सूर्य्यमिव कृतोत्तरासङ्गम्, बडवानलमिव सततं-पयोभक्ष्यम्, शून्यनगरमिव दीनानाथविपन्न-शरणम्, पशुपतिमिव भस्म-पाण्डु-रोमाश्लिष्ट-शरीरम्, भगवन्तं जाबालिमपश्यम्। अवलोक्य चाहमचिन्तयम्-'अहो प्रभावस्तपसाम्! इयमस्य शान्तापि मूर्त्तिरुत्तप्त-
दीप्तिमन् मुखम् आननं यस्य तं तादृशम्, पक्षे-उद्यदर्कबिम्बेन भास्वरमुखं प्रारम्भिकप्रकाशो यस्य तं तादृशम्।
शरदिति। शरत्कालः वर्षात्ययसमयः तमिव, हीनानि व्यतीतानि वर्षाणि 'शतायुर्वे पुरुषः' इत्यादि-नियमितावस्थाहायनानि यस्य तं तादृशम्, यत्किञ्चिदवशिष्टावस्थामित्यर्थः, पक्षे-क्षीर्णं स्वस्वत्वमुपगतं वर्षं वृष्टिर्यस्मिन् तं तादृशम्।
शान्तनुमिति। शान्तनुः चन्द्रवंशीयो भीष्मपितामहपिता तमिव, प्रियम् प्रेमास्पदं सत्यव्रतं सत्य-वचनासदाचाररूपो नियमो यस्य तं तादृशम्, पक्षे-प्रियः अत्यन्तोरुकृष्टात्मजत्वात् प्रेमजनकः सत्यव्रतो यस्य तं तादृशम्।
अम्बिकेति। अम्बिकाया भवान्याः करतलं हस्तमिव, रुद्राक्षस्य रुद्राक्षमालायाः ग्रहणे उपादाने निपुणं कुशलम्, पक्षे-रुद्रस्य महेश्वरस्य अक्षिणी नयने इति रुद्राक्षे तयोर्ग्रहणे कुतूहलेन पिधाने निपुणं दक्षम्।
शिशिरेति। शिशिरसमयस्य शीतकालस्य सूर्य्यम् आदित्यमिव, कृतो भुजान्तराले स्थापितः उत्तरा-सङ्ग उत्तरीयावसनं येन तं तादृशम्, पक्षे-कृतो विहित उत्तरस्या दिशः कौवेराशायाः सङ्गः यथाक्रमं सम्बन्धो येन तं तादृशम्, तत्समये सूर्यस्योत्तरदिग्गमनप्रारम्भात्।
वटवेति। वडवानलो वाडवाग्निः तमिव, सततं निरन्तरं पयो दुग्धमात्रं सलिलञ्च भक्ष्यम् अदनीयं शोपणीयञ्च यस्य तं तादृशम्।
शून्येति। शून्यं जनरहितं नगरं पुरमिव, दीनानां दुर्गेतानाम् अनाथानाम् अस्वामिकानां विप-न्नानां व्याधिव्यथितादीनाञ्च रक्षकं पालकम्, पक्षे-दीनानि शोभाशून्यानि अनायानि निवासिलोक-रहितानि, विपन्नानां नष्टानि शरणानि गृहाणि यत्र तत् तादृशम् 'शरणं गृहरक्षित्रो' इत्यमरः।
पशुपतिमिति। पशुपतिः शङ्करः तमिव, भस्मवत् पाण्डूनि परिणतत्त्वात् शुभ्राणि यानि रोमाणि लोमानि, भस्मना भूया पाण्डुरोमाणि च तैराश्लिष्टं समन्तात् सक्तं शरीरं वपुर्यस्य तं तादृशम् भगवन्तम् ऐश्वर्यादिमन्तं जाबालिम् एतन्नामानं मुनिराजम् अपश्यम् अद्राक्षम्।
अत्र 'वैनतेयमिव' इत्यारम्य 'पशुपतिमिव' इत्यन्तं यावत् पूर्णोपमालङ्कारः। केवलं 'जरद्-चन्दनतरुमिव भुजङ्गनिर्मोकधवलजटाकलापं' इत्यत्र लुप्तोपमापूर्णोपमयोरङ्गाङ्गिभावेन सङ्करालङ्कार इति ज्ञेयम्।
अवलोक्येति। अवलोक्यत प्रेक्ष्य च सहं वैशम्पायनः अचिन्तयम् व्यचारयम्-अहो इत्याश्चर्ये तपसां स्वाध्यायादीनां प्रभाव ऐश्वर्यम्, इयं पुरो दृश्यमाना शान्तापि प्रसन्नापि अस्य मुनेः मूर्त्तिः स्वरूपम्
छोड़ा था, वैसे दिन निकलते हुये सूर्यमण्डल से प्रकाशित हो उठता है उसी प्रकार वह अपने कान्तिमान् मुख-मण्डल से प्रकाशित हो रहे थे, जैसे शरद ऋतु में वर्षा हीन हो जाती है उसी प्रकार वह भी अपनी आयु के बहुत वर्ष बिता चुके थे, जैसे राजा शान्तनु अपने पुत्र सत्यव्रत से स्नेह करने वाले थे उसी प्रकार वे भी सत्य के व्रत का पालन करने वाले थे, जैसे भगवती पार्वती के हाथ भगवान् शंकर की आँखों की मूंदने में कुशल हैं उसी प्रकार उनके हाथ भी रुद्राक्ष की माला ग्रहण करने में कुशल हैं, जैसे शीतकाल में सूर्य उत्तर दिशा का साथ करने लगता है अर्थात् धीरे-धीरे उत्तरायण होने लगता है उसी प्रकार वे भी बस्त्र धारण करने वाले थे, जैसे वाडवाग्नि निरन्तर जल का शोषण करती रहती है उसी प्रकार वे भी निरन्तर दूध का ही भोजन करने वाले थे, जैसे उजड़ा हुआ नगर गिरे पड़े ननुष्यरहित मकानों को अपनी शरण में रखने वाला होता है उसी प्रकार वे भी दरिद्रों, अनाथों और असहायों को शरण देने वाले थे और जैसे शंकर जी का शरीर भस्म लगाने के कारण सफेद रोमों से भरा रहता है उसी प्रकार उनका शरीर सफेद रोमों से ढँका हुआ था।
उस महर्षि जाबालि को देखकर मैंने मन ही मन विचार किया कि तपस्या का प्रभाव भी कितना महान्
१. रुद्राक्षवलयग्रहण... । २. क्षीदान्तमिव। ३. सन्तत... । ४. मङ्गम् ।