कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

१४०	कादम्बरी-	[ कथामुखे-

धर्मध्वजस्य, तीर्थं सर्वविद्यावताराणाम्, वडवानलो लोभार्णवस्य, निकषोपलः शास्त्र-रत्नानाम्, दावानलो रागपल्लवस्य, महामन्त्रः क्रोधभुजङ्गस्य, दिवसकरो मोहान्धकारस्य, अर्गलवन्ध्यो नरकद्वाराणाम्, कुलभवनमाचाराणाम्, आयतनं मङ्गलानाम्, अभूमिर्मदविकाराणाम्, दर्शकः सत्पथानाम्, उत्पत्तिः साधुतायाः, नेनिरुत्साहचक्रस्य, आश्रयः सत्त्वस्य, विपक्षः कलिकालस्य, कोशस्तपसः, सखा सत्यस्य, क्षेत्रमार्जवस्य, प्रभवः पुण्यसञ्चयस्य, अदत्तावकाशो मत्सरस्य, अरातिर्विपत्तेः, अस्थानं परिभूतेः अननुकूलोऽभिमानस्य, असंमतो दैन्यस्य, अनायत्तो रोषस्य, अनभिमुखः सुखानाम् ।

चक्रं तस्य नाभिः आलम्बनीभूतम्ध्यभागः, एनमाश्रित्यैव सर्वेषां ज्ञानविस्तारात्। धर्मः अभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिद् एव ध्वजःपताका तस्य प्रासादो रत्नभवनम् अस्त्योपरि धर्मावलम्बनात् । सर्वविद्यासु आन्वीक्षिक्यादिषु ये अवताराः प्रदेशाः तीर्थं घट्टः, घट्टमवलम्ब्य सलिलेषु प्रवेशवद् एनमालम्ब्यान्तेवासिनां सर्वविद्यासु प्रवेशात् । लोभो धनाद्यागमे बहुधा जायमानेऽपि पुनः पुनर्वर्धमानोऽभिलाषः स एवार्णवः समुद्रः तस्य वडवानलः और्वः परिशोषकत्वात् । शास्त्राणि वेदादीन्येव रत्नानि मणयः तेषां निकषोपलः उत्कर्षापकर्षपरीक्षकप्रस्तरः छात्राणां शास्त्रज्ञानपरीक्षाविधानात् । रागो विषयाभिलाष एव पल्लवः किसलयः तस्य दावानलो वनाग्निः दाहकत्वात् । क्रोधः परवशीकृतात्मनः पराकरणहेतुर्बुद्धिविशेषः स एव भुजङ्गः सर्पः तस्य महामन्त्रः उपशमविधायित्वात् । मोहः कार्याकार्यविवेकाभावः अज्ञानमिति यावत् स एवान्धकारस्तिमिरः तस्य दिवसकरः उच्छेदकत्वात् । इह कण्ठगतस्यैवारभ्य 'मोहान्धकारस्ये'त्यन्तं प्रायः सर्वत्रैव परम्परितरूपकसङ्करः, तत्र क्वचित्कचिच् श्लिष्टपरम्परितरूपकम् एकदेशविवर्त्तिरूपकञ्च । किञ्चैतस्य मुनेर्विषयभेदेनानेकधोल्लेखादुल्लेखाद्यलङ्कारश्चेत्युभयोरङ्गाङ्गिभावेन संकरः ।

अर्गलेति । नरकद्वाराणां दुर्गतिद्वाराणाम् अर्गलवन्धः कपाटवन्धनकरणकीलः, उपदेशादिना तत्त्वज्ञानमुत्पाद्य नरकप्रवेशनिवारणात् । आचाराणां वेदादिविहितसदाचाराणां कुलभवनं पुरातनाधारगृहम्, यावज्जीवनमेव सदाचारानुष्ठानात् । मङ्गलानां समग्रश्रेयसाम् आयतनं भवनं पवित्रभूमिरित्यर्थः सर्वविधमङ्गलसम्पादनात् । वाक्यत्रयेऽप्यत्र प्रत्येकवृत्तिनिरङ्ककेवलरूपकाद्दूारसङ्कीर्णः प्राग्वदेवोल्लेखादलङ्कारो ज्ञेयः ।

अभूमिरीति । मदविकाराणाम् अहङ्काररूपमानसिकविकाराणाम्, अभूमिस्थानम्, लेशमानगन्धेनाऽपि शून्य इत्यर्थः महायोगित्वात् । सत्पथानाम् उत्कृष्टसत्कर्ममार्गाणां दर्शक उपदेष्टा सर्वज्ञत्वात् सर्वहितचिन्तकत्वाच्च । पूर्वोक्तेन 'सिद्धिंमार्गस्य' इत्यनेन सहास्य न पौनरुक्त्यम् उभयोः परस्परं भेदादित्यूहनीयम् । साधुतायाः सुजनतया उत्पत्तिः जन्मस्थानम् अस्मादेवानेकेषां सौजन्योपदेशप्राप्तेः । उत्साह उद्योग एव चक्रं तस्य नेमिः प्रान्तभागः, रथचक्रस्य प्रान्तदेशो यथा गन्तव्यमार्गस्य समग्रभागं स्पृशति तथायमपि उत्साहस्य पराकाष्ठाप्राप्त्या निखिलाम् पदार्थांन् परिमातीत्याशयः सत्त्वस्य सत्वगुणमात्रस्य आश्रयः आधारः, रजस्तमसोरभिभवाभावात् । कलिकालस्य कलियुगस्य प्रतिपक्षः शत्रुस्तत्कार्यपापावरोधकत्वात् । तपसः कोशो भाण्डागारम्, तपःपरिपूर्णत्वात् । सत्यस्य अननृतव्यवहारस्य सखा मित्रम्, क्षणमपि परित्यागाकरणात् । आर्जवस्य कोमलतायाः क्षेत्रं भूमिः, सर्वत्रैव सारलद्यावलोकनात् । पुण्यसञ्चयस्य धर्मसमूहस्य प्रभव उत्पत्तिस्थानम्, दर्शनोपदेशादिना सर्वेषामेव पुण्योत्पादनात् । मत्सरोऽन्यशुभद्वेषस्तस्य न दत्तोऽवकाशः स्वस्मिन्नवस्थानास्थानं येन स तादृशः, काप्यन्यशुभद्वेषाविधानात् । विपत्तेः आपदः अरातिः शत्रुः स्वतेजसा हननात् । परिभूतेरनादरस्य अस्थानम् अपदम्, सर्वदोपरहितत्वात् । अभिमानस्य समस्त-

ग्रहों के अस्ताचल हैं, शान्तिरूपी वृक्ष की जड़ हैं, ज्ञानरूपी चक्के की नाभि हैं, धर्मरूपी पताका के महल हैं, सभी विद्याओं में प्रवेश करने के किनारे हैं, लोभरूपी समुद्र को सुखाने वाले वडवाग्नि हैं, शास्त्ररूपी रत्नों के कसने की कसौटी हैं, विषयासक्तिरूपी पल्लवों की दावाग्नि हैं, क्रोघरूपी सर्प को वश में करने वाले मन्त्र हैं, मोहरूपी अन्धकार को दूर करने के लिए दिन हैं, नरकरूपी दरवाजों को बन्द करने के लिए साँकल हैं, सदाचार के कुलीन घर हैं और मंगल के पवित्र मन्दिर हैं। इनमें मद का विकार आ ही नहीं सकता। ये

---

१. तीर्थः। २. दाढवानलः। ३. मन्त्रः। ४. क्रोधभुजङ्गमस्य । ५. नरकपुरद्वाराणाम् । ६. आदर्शः सर्वविद्यानामुत्पत्तिः । ७. प्रसवः, प्रमादः । ८. अवशो विषयाणामनभिमुखः, अनवकाशो विषयाणामनभिमुख इत्युभयविधः पाठः क्वचिद् समुपलभ्यते ।