कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

१४४	कादम्बरी-	[ कथामुखे-

इत्येवमादिकमस्मत्संबद्धमालापमाकर्ण्य किञ्चिद्रुपजात-कुतूहलो$^२$ भगवान् जाबालि- रीषद्वलितकन्धरः पुण्यजलैः प्रक्षालयन्निव मामतिप्रशान्तया दृष्ट्या दृष्ट्वा$^३$ सुचिरमुपजात- प्रत्यभिज्ञान$^४$ इव पुनः पुनर्बिलोक्य 'स्वस्यैवाविनयस्य फलमनेनानुभूयते' इत्यवोचत्।

$\quad$ स हि भगवान् कालत्रयदर्शी$^५$ तपःप्रभावाद्विव्येन चक्षुषा सर्वमेव करतलगतमिव जगदवलोकयति$^६$, वेत्ति च$^७$ जन्मान्तराण्यप्यतीतानि, कथयत्यागामिनमप्यर्थम्; ईक्षणगोचर- गतानाञ्च प्राणिनामायुषः संख्यामावेदयति$^८$।

$\quad$ ततः सर्वैव सा$^९$ तापस-परिषच्छ्रुत्वा$^{१०}$ विदित-तत्प्रभावा 'कीदृशोऽनेनाविनयः कृतः, किमर्थं वा कृतः, क्व वा कृतः, जन्मान्तरे $^{११}$वा कोऽयमासीत्' इति $^{१२}$कुतूहलिन्यभवत्, असकृदुप-

इत्येवमिति। इत्येवम् इत्यादिकम् अस्मत्सम्बद्धं मद्दिषयकम् आलापं प्रश्नोत्तररूपम् आकर्ण्य निशम्य किञ्चित् ईषत् उपजातकुतूहलः उत्पन्नआश्चर्यः भगवान् महाभाग्यवान् जाबालिः ईषदावलितकन्धरो महर्षिः किञ्चिदानमितग्रीवः, पुण्यान्येव सुकृतान्येव जलानि सलिलानि तैः तथोक्तैः मां वैशम्पायनं प्रक्षालयन्निव धौतीकुर्वन्निव अतिप्रशान्तया नितान्तप्रसन्नया दृष्ट्या नेत्रेण सुचिरं बहुकालं दृष्ट्वा अवलोक्य, उपजातम् उत्पन्नं प्रत्यभिज्ञानं 'स एवायम्' इत्याकारकं ज्ञानं यस्य स तादृशः इव पुनः पुनः भूयो भूयः विलोक्य निरीक्ष्य स्वस्यैव आत्मन एव अविनयस्य अशिष्टव्यवहारस्य फलं भोगोऽनेन शुकशावकेन अनुभूयते साक्षात्क्रियते इति एवंविधिना तान् अवोचत् अब्रवीत्। 'पुण्यजलैः' इत्यत्र निरङ्गकेवलरूपकम्, 'प्रक्षालयन्निव क्रियोत्प्रेक्षा चेत्यनयोरङ्गाङ्गिभावेन सङ्करालङ्कारः।

ननु तस्मिन् समय एव प्रथमं दृष्टवतो महर्षेः प्रत्यभिज्ञा कथमुपजाता इत्यत आह—स हीति। हि यस्माद्धेतोः, सः भगवान् माहात्म्यवाञ्जाबालिः कालत्रयदर्शी अतीतानागतवर्त्तमानात्मककालत्रितय-निखिलोदन्ताभिज्ञः, तपःप्रभावाद् दिव्येन ज्ञानमयेन चक्षुषा नेत्रेण सर्वं समस्तमेव जगत् संसारं करतलगतमिव पाणितलन्यस्तमिव अवलोकयति पश्यति। च पुनः अतीतानि गतानि जन्मान्तराणि भवान्तराणि वेत्ति जानाति। आगामिनमप्यर्थं भविष्यन्तमपि विषयं कथयति निरूपयति। ईक्षणगोचरगतानां लोचनपथप्राप्तानाञ्च प्राणिनां जीवानाम् आयुषो जीवितव्यस्य संख्याम् इयत्ताम् आवेदयति बोधयति।

तत इति। ततः तदनन्तरं सर्वैव समस्तैव सा तापसपरिषद् तपस्विसभा श्रुत्वा निशम्य पूर्वोक्तमिति शेषः। वृद्धतरुणभेदेन सम्प्रदायभेदेन वा तपस्विसभायामनेकश्वासत्सर्वैवेत्यभिधानं युक्तमेव। विदितो ज्ञातः तस्य महर्षेर्जाबालेः प्रभावो महात्म्यं यया सा तादृशी इति कुतूहलिनी अवगन्तुं चेतसि कौतुकवती अभवदित्यन्वयः। इति पदाभिधेयमाह—कीदृश इति। कीदृशः कीदृक् अनेन शुकशावकेन अविनयः अशिष्टव्यवहारः कृतो विहितः, किमर्थं किंप्रयोजनं वा कृतोऽनुष्ठितः, क्व वा कस्मिन् देशे कृतः, जान्मान्तरे भवान्तरे वा अयं कः आसीत् अभवत्। तं भगवन्तं महाभाग्यवन्तम् असकृत् वारंवारम्

मेरे सम्बन्ध की इन बातों को सुनकर भगवान् जाबालि को भी कुछ कुतूहल हुआ। उन्होंने कुछ गर्दन घुमाकर मानों अपने पुण्य जल से मुझे नहलाते हुए अत्यन्त शांत दृष्टि से मेरी ओर देर तक देखा और मानों मुझे पहचान कर बार-बार देखते हुए कहा कि यह तो अपने ही दुराचारों का फल भोग रहा है।

भूत, वर्तमान और भविष्य की सभी बातें जानने वाले वे महर्षि जाबालि तप के प्रभाव से दिव्य चक्षुओं द्वारा सारे संसार को करतलगत की भाँति देखते थे, पूर्व जन्म में घटी हुई घटनाओं को भी जानते थे, भविष्य में घटने वाली घटनाओं को भी बताते थे और केवल देखने से ही प्राणियों की आयु भी बता देते थे।

उनके तपःप्रभाव को जानने वाली मुनियों की वह सारी सभा यह जानने के लिए अत्यन्त उत्सुक हो उठी कि 'इसने कैसा दुराचार किया है ? क्यों किया है ? कहाँ किया है ? और पूर्व जन्म में यह कौन था ? अतः

---

१. अस्मत्सम्बद्धालापम् । २. कौतूहलः । ३. दृष्ट्या, क्वचित् नोमदरूपः पाठः समुपलभ्यते । ४. अभिजातप्रत्यभिज्ञः । ५. त्रिकालदर्शी । ६. भालोकयति । ७. वेत्ति जन्मान्तराण्युदन्तानि ८. प्रमाणम् । ९. यतः सर्वैव, सा तापस*** । १०. सतापसपरिषत् । ११. क्वचिद् 'वा' इति पदं नास्ति । १२. कौतूहलिनी ।