कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

सन्ध्यावर्णनम् ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । १४७

पाटलरोगो रविरम्बरतलादलम्बत । आलोहितांशु-जालं जलशयनमध्यगतस्य मधु-रिपो- र्विगलन्मधुधारमिव नाभि-नैलिनं प्रतिमागतमपरार्णवे सूर्य्यमण्डलमलक्ष्यत । विहाय धरणि- तलम् उन्मुच्य च कमलिनीवनानि शकुनय इव दिवसावसाने तरु-शिखरेषु पर्वताग्रेषु च रविकिरणाः स्थितिमकुर्वत । आलग्न-लोहितांतप-च्छेदा मुनिभिरालम्बितं-लोहितं- वल्कला इव तरवः अलक्ष्यन्त । अस्तमुपगते च भगवति सहस्रदीधितावपरार्णवतटात् उल्लसन्ती विद्रुम-लतेव पाटला सन्ध्या समदृश्यत । यस्यामावध्यमानध्यानाम्, एकदेशदुह्य- माना-होमधेनु-दुग्धधाराध्वनितधन्यतरातिमनोहरम् अग्निहोत्र-वेदि-विप्रकीर्य्यमाण-हरित्-

त्यापि सन्ध्याकाले तेजोविरहितलौहित्यसाम्येन रवेर्मन्दप्रभताऽतिशयध्वननाद्दोषाभावः, एतदर्थं पाठा- न्तरकल्पनमनावश्यकमैवाभातीति विभावयन्तु सुधियः।

आलोहितेति । आलोहितम् ईषद्रक्तवर्णम् अंशुजालं रश्मिपटलं यस्य तत् तादृशम् , विगलन्ती स्रवन्ती मधुधारा परागपद्धतिर्यस्मात् तत् तथोक्तम् , ईषद्रक्तविसारिरश्मिपटलस्य सादृश्यबोधनार्थमेत- द्विशेषणमित्यवधेयम् , प्रतिनागतं प्रतिबिम्बभावेन पतितं जलशयनमध्यगतस्य सलिलशयनमध्यस्थितस्य मधुरिपोः श्रीविष्णोः नाभिनलिनं नाभिकमलमिव अपरार्णवे पश्चिमसागरे सूर्य्यमण्डलं सूर्य्यबिम्बप्रतिविम्बम् अलक्ष्यत जनैर्दृश्यत । अत्र 'नाभिनलिनमिव' इत्युपमा ।

विहायेति । धरणितले भूतले विहाय परित्यज्य, कमलिनीवनानि पद्मवनानि उन्मुच्य व्यक्त्वा, तेषां परमप्रेमास्पदत्वेऽपि अस्ताचलगमनसमये समस्तस्यैव परित्याज्यत्वादित्याशयः, एवञ्च तथाविधार्थ- बोधनार्थमेव विशेषणाभिधानमिदमिति भावुकाः । शकुनय इव पक्षिण इव दिवसावसाने सन्ध्याकाले तरुशिखरेषु वृक्षाग्रेषु पर्वताग्रेषु च रविकिरणाः सूर्य्यमयूखाः स्थितिम् अवस्थानम् अकुर्वत व्यवधत । इहापि 'शकुनय इव' इत्युत्प्रेक्षालङ्कारः ।

आलग्नेति । सालग्नाः संसक्ताः लोहिता रक्तवर्णा आतपानाम् आलोकानां छेदाः खण्डा येषु ते तादृशाः, अत एव मुनिभिः तपस्विभिः आलम्बितानि उपरिस्थापितानि लोहितानि लोहितवर्णानि वल्कलाति तरुत्वचः येषु ते तथोक्ता इव तरवः अलक्ष्यन्त अदृश्यन्त । इह वल्कलानामुपरिस्थापनस्यो- त्प्रेक्षणात्क्रियोत्प्रेक्षा ।

अस्तमिति । भगवति प्रभाववति सहस्रदीधितौ दिनकरे अस्तमुपगते अदृश्यतां प्राप्ते अपरार्णव- तटात् पश्चिमसमुद्रतीरात् उल्लसन्ती ऊर्ध्वमागच्छन्ती विद्रुमलतेव लतारूपेण विर्यगवस्थिता प्रवालपङ्क्ति- रिव पाटला श्वेतरक्ता सन्ध्या सायंसमयः समदृश्यत समलक्ष्यत । 'इह विद्रुमलतेवेति उपमा ।

यस्यामिति । यस्यां सन्ध्यायाम् आवध्यमानं सायंकृत्यतत्परैः ऋषिभिः विधीयमानं ध्यानं परमे- श्वरे एकाप्रत्ययसन्ततिर्यस्मिन् तच्च तादृशम् । एकदेशे तपोवनस्य कस्मिंश्चिद्भागे दुह्यमानानां होमधेनूनां होमार्धगवीनां या दुग्धधाराः पयोधारास्तासां ध्वनितैः शब्दितैः धन्यतरं सत् अतिमनोहरम् अति- सुन्दरम् । अग्निहोत्राणां तत्संज्ञकयागविशेषाणां वेदिषु परिष्कृतचतुरस्रभूमिषु विप्रकीर्यमाणा हवनीया- स्तरणार्थं विक्षिप्यमाणा हरति श्यामवर्णाः कृशा दर्भा यत्र तादृशम् । 'अग्निहोत्रं जुहोति' इति

इस मय से कबूतर के पैरों के समान लाल रङ्ग वाला सूर्य मानो अपने किरणरूप चरणों को समेट कर आकाश के एक ओर लटक गया और पश्चिम समुद्र में पड़तो हुई उसको लाल लाल परछाहीं ऐसी प्रतीत होने लगी मानो जल में शयन करने वाले भगवान् विष्णु का मधुबिंदु बहाने वाला नाभिकमल हो। सूर्य की किरणें पृथ्वी और कमल वनों को छोड़ कर सायङ्काल के समय पक्षियों की तरह वृक्षों और पहाड़ियों की चोटियों पर जा बैठीं। कमी कहीं-कहीं जामुन के वृक्षों पर लाल-लाल धूप बची हुई थी जो ऐसी प्रतीत होती थी मानो ऋषियों ने उस पर अपना लाल-लाल वल्कल टाँग दिया हो । सूर्य के अस्त हो जाने पर पश्चिमी समुद्र के तल से मूंगे की फूटो हुए लता के समान रक्ती हुई सन्ध्या दिखाई देने लगी। उस समय आश्रम में कहीं मुनि लोग ध्यान

---

१. अवलम्बत । २. क्वचित् 'मध्यति पाठो नोपलभ्यते । ३. नपुलिनं । ४. इव नलिनं । ५. चालक्ष्यत, नावेल्यत, अदृश्यत । ६. धरातलम् , अम्बरतलम् । ७. क्वचित् 'च' इति पदं न विद्यते । ८. तपोवनतरुशिखरेषु । ९. रक्तावपच्छेदाः । रक्तावपगमस्तिच्छेदाः । १०. आलम्बिताः । ११. आलोहित । १२. आलम्रतरवः सुभाम् अशोभन्त, सादृश्यन्त । १३. अपरार्णवतलात् । १४. उपसर्पन्ती । १५. आपाटला । १६. ॰॰॰धाराध्वनितमनोहरम् । १७. क्वचित् 'वेदि' पदं नोपलभ्यते ।