कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

रात्रिवर्णनम् ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । १४६

---

अवाक्ष्यत । अचिराच्च सिद्ध-कन्यका-विक्षिप्त-सन्ध्यार्चन-कुसुम-शबलमिव तारकितं वियदराजत । क्षणेन चोन्मुखेन मुनिजनेनोर्ध्व-विप्रकीर्णैः प्रणामाञ्जलि-सलिलैः प्रक्षाल्यमान इवागलदखिलः सन्ध्यारागः ।

क्षयमुपगतायाञ्च सन्ध्यायां तद्विनाश-दुःखिता कृष्णाजिनमिव विभावरी तिमिरोद्गममभिनवमवहत् । अपहार्य मुनि-हृदयानि सर्वमन्यदन्धकारतां तिमिरमनयत् । क्रमेण च रविरस्तं गतं इत्युदन्तमुपलभ्य जातवैराग्यो धौत-दुकूल-वल्कल-धवलाम्बरः सतारान्तःपुरः, पर्य्य-

अचिरादिति । अचिरात् स्वल्पसमयेन सिद्धा गुह्यकाः देवयोनिविशेषा इत्यर्थः 'पिशाचो गुह्यकः सिद्धो भूतोऽमी देवयोनयः' इत्यमरः, तेषां ययाः कन्यकाः पुत्र्यः ताभिर्विक्षिप्तानि विक्षीर्णानि यानि सन्ध्यार्चनकुसुमानि सायङ्कालीनपूजनप्रसूनानि तादृशैः शबलं कर्बुरितम् अनेकवर्णमिव सत् तारकितम् उदिततारकासमन्वितं वियद् गगनं (कर्तृ) अराजत अशोभत । तयाविधपुष्पाणीव नक्षत्राण्यलक्ष्यन्तेत्याशयः । इह गुणोत्प्रेक्षा ।

क्षणेनेति । अत्र समुच्चयार्थकः चः । क्षणेन सद्य एव उन्मुखेन ऊर्ध्वमुखेन मुनिजनेन तपस्विजनेन ऊर्ध्वविप्रकीर्णैः ऊर्ध्वदिशि विक्षिप्तैः प्रणामाञ्जलिसलिलैः इष्टदेवताप्रणामकालीनारञ्जलिपूर्णपानीयैः प्रक्षाल्यमान इव धौत इव सन्, अखिलः समग्रः संध्यारागः सायङ्कालीनलौहित्यम् अगलत् अच्युतत्, सायं समयो व्यतीतः इत्याशयः । इह 'प्रक्षाल्यमान इव' इति क्रियोत्प्रेक्षा ।

क्षयमिति । क्षयं विनाशम् उपगतायां प्राप्तायां सन्ध्यायाम, तस्या सन्ध्याया विनाशेन ध्वंसेन दुःखिता शोकातुरा विभावरी रजनी, कृष्णाजिनमिव श्यामवर्णचर्मवत् अभिनवं प्रत्यग्रं तिमिरोद्गमं रात्र्युदये तत्परमन्धकारसमूहमित्यर्थः, उद्ववहत धारणमकरोत् । कुटुम्बजनमरणे श्यामलध्मधारणं जनाः कुर्वन्तीति व्यवहारः । इह नीलसाम्यात्तिभिरोद्गमस्य कृष्णाजिनसाम्यमित्युपमा सन्ध्याविनाशशोककातरेव सतीत्यवगमाद् भावाभिमानिनी प्रतीयमाना गुणोत्प्रेक्षा चैत्यनयोः परस्परमङ्गाङ्गिभावात् सङ्करालङ्कारः ।

अपहायेति । तिमिरम् अन्धकारः मुनिहृदयानि तापसचेतांसि अपहाय त्यक्त्वा तेषु शब्दब्रह्मालोकस्य सत्त्वादित्याशयः । अन्यत् सर्वं निखिलं वस्तु अन्धकारतां स्वाच्छादनेनाचाक्षुपताम् अनयत् प्रापयत् । एतेन तत्समये कृष्णपक्षस्य प्रतिपद्वितीया वा तिथिरासीदित्यवगम्यते ।

क्रमेणेति । रविः दिनकरः कश्चित् अत्यन्तप्रियस्सखा च, अस्तम् अस्ताचलं पञ्चत्वञ्च गतः प्राप्त इति एवम् उदन्तं वृत्तान्तम् उपलभ्य ज्ञात्वमुपपन्नं वैराग्यं समस्तविषयेषु वैतृष्ण्यं समाधीना एवैते नाहमेतेषामर्घीन इत्यधीनीकरणसंज्ञा यस्य स तादृशः, अन्यत्र तु जातवैराग्यः समुत्पन्नाधिकरागः । धौतदुकूलवत् प्रक्षालितक्षौमवसनवद् वल्कलं तत्त्वगेव धवलं शुभ्रम् अम्बरं वसनं यस्य सः, पक्षे धौतदुकूलवद्वल्कलवत् धवलं निजप्रभावेण शुभ्रम् अम्बरं गगनं यस्य स तादृशः, तथा सतारे सप्रणवम् अन्तःपुरं हृदयमध्यं तस्य सः ध्याननिष्ठ इत्यर्थः पक्षे—तारा अश्विन्यादय एव लन्तःपुराणि अन्तःपुरस्त्यनार्यः तैः सहैति स तादृशः (अमृतदीधितिः), पर्य्यन्ते प्रान्तभागे स्थिता विद्यमाना तनुतिमिरवधू स्वल्पान्धकारवधू तमालवनानां तापिच्छारण्यानां लेखाः पङ्क्तयो यत्र तं तादृशम्, (आश्रमम्) पक्षे पर्यन्ते

प्रतीत होने लगा मानो उसने पश्चिम समुद्र में सूर्य के गिरने से उड़े हुए जल के छींटे छा गये हों । तारों से आकाश इस प्रकार सुशोभित होने लगा मानो सिद्ध कन्याओं ने उस पर सन्ध्याकालीन पूजन के पुष्पों को बिखेर दिया हो । थोड़ी ही देर में वह सन्ध्याकालीन लालिमा मिट गयी मानो वह ऊपर की ओर मुँह करके तपस्वियों द्वारा फेंके गये प्रणामाञ्जलिसलिल से घुल गयी हो ।

सन्ध्या के नष्ट हो जाने पर उसके विनाश से दुःखी रात्रि ने अन्धकाररूपी नवीन मृगचर्म पहिन लिया । केवल मुनियों के हृदय को छोड़कर अन्य सभी स्थानों पर अन्धकार ने अपना डेरा जमा दिया । रवि के अस्त होने का समाचार पाकर वैराग्यरूपी लाली में रँगा हुआ उज्ज्वल आकाशरूपी धुले वल्कल वस्त्र को धारण करनेवाला चन्द्रमा तारिकारूपी समस्त अन्तःपुर के साथ ध्याननिष्ठ होकर अन्धकाररूपी तमालवन

---

१. सदारं । २. क्षाल्यमानः । ३. उपगतायां सन्ध्यायाम्, अपगतायां सन्ध्यायाम् । ४. तापसदृपमिव मपादित्वादेव । ५. मुनिजनहृदयानि । ६. उदगतः, उदागतः । ७. समुज्जगाद । ८. अन्तःपुरपर्य्यन्तस्थितवदनु ।