कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

चन्द्रकलातरंग-१ ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । [ १५५

घटान्धकारितनिकुञ्जा, स्फुरदुपवन-लता-कुसुम-परिमल-सुरभि-समीरणा, रणित-सौभाग्यघण्टाऽऽलोहितांशुक-पताकाऽऽवद्ध-रक्तचामरैर्विद्रुममयैः प्रतिभवनम् उच्छ्रितैर्मकरोङ्कितैः मदन-यष्टिकेतूभिः प्रकाशित-मकरध्वज-पूजा, सतत-प्रवृत्ताध्ययन-ध्वनि-धौत-कल्मषा, स्तिमित-मुरज-रव-गम्भीर-गर्जितेषु सलिल-शीकरासाररचित-दुर्दिनैषु पर्यस्त-रविकिरणरचित-सुर-चाप-चारुषु धारागृहेषु मत्त-मयूर-मण्डलैर्मण्डलीकृतशिखण्डैस्ताण्डव-व्यसनिभिराश्राव्यमान-केकारव-कोलाहला; विकच-कुवलयकान्तैरूत्फुल्ल-कुमुद-धवलादैरै-

जनितान्धकारा निकुञ्जा गृहान्निष्कुट्योपवनानि यस्यां सा तादृशी, एतेनानेकविविधसुन्दरशोभाविश्यं ध्वनितम् । 'गृहारामान्तु निष्कुटः' इत्यमरः ।

स्फुरदिति । स्फुरन्तीनां पवनभरेन चेष्टमानानाम् उपवनलतानाम् निष्कुटवर्त्तीनां यानि कुसुमानि प्रसूननानि तेषां परिमलेन विमर्दगन्धेन सुरभिः आमोदितः समीरणः पवनो यस्यां सा तादृशी ।

गणितेति । रणिताः शब्दिताः सौभाग्यघण्टाः सौभाग्यद्योतिका घण्टा वृहत्किङ्किण्यो येषु तैः तादृशैः, आलोहिताः सम्यगरुणवर्णा संयुक्ताका वस्त्रवैजयन्त्यो येषु तैः तादृशैः, आवद्धानि सम्यग्वन्धनविहितानि रक्तचामराणि लोहितबालव्यजनानि येषु तैः तादृशैः, विद्रुममयैः प्रवालबहुल्लैः, मकराङ्कितैः कन्दर्पस्य मत्स्यध्वजत्वात् मत्स्यसूक्ष्मपुत्तलकाचह्नितैः, प्रतिभवनं प्रतिमन्दिरेषु उच्छ्रितैः ऊर्धीकृतैः मदनयष्टिकेतूभिः कामतलचिन्नकन्दर्पध्वजैः प्रकाशिता द्योतिता मकरध्वजस्य कन्दर्पस्य पूजा नमस्या यस्यां सा तादृशी, कन्दर्पपूजायां तथाविधध्वजोच्छ्रयस्यैव शास्त्रप्रतिपादितत्वादित्याशयः ।

सततेति । सततम् अनवरतं प्रवृत्तः उत्थितः अध्ययनध्वनिभिः वेदादिपाठशब्दैः धौतं दूरीकृतं कल्मषं पातकं यस्याः सा तादृशी, एतेन सा नगरी भोगविलासादीनामेव नाश्रयः किन्तु वेदादिसच्छास्त्र-पर्यालोचनस्थानमपीति ध्वनितम् ।

स्तिमितेति । स्तिमितः सर्वतो नितिनिरोधेन निश्चलो यो मुरजस्य मृदङ्गस्य रवो ध्वनिः स एव गम्भीरं घोरं गर्जितं स्तनितमिव येषु तेषु तादृशेषु, सलिलस्य जलतन्त्रिनिःसृतजलस्य शीकरा विन्दवः तेषाम् आसारेण धारासम्पातेन रचितं विहितं दुर्दिनं मेघच्छन्नदिनं येषु तेषु तादृशेषु, तथा पर्यस्ताः काचकपाट्यादिषु निपतिता ये रविकिरणाः सूर्यरश्मयः तैः रचितं विहितं यत् सुरचापं ऐन्द्रधनुः तेन चारुषु मनोहरेषु, धारागृहेषु सलिलयन्त्रालयेषु, ताण्डवव्यसनिभिः नर्त्तनासक्तैः अतएव मण्डलीकृता वर्तुलाकारीकृताः शिखण्डा वर्हाणि यैस्तैः तादृशैः मत्त मयूरमण्डलैः, श्राव्यमानः परस्पराद्दिश्री-क्रियमानः केकारवः मयूरवाणीशब्दः तदात्मकः कोलाहलः कलकलः यस्यां सा तादृशी,- 'केका वाणी मयूरस्य' इत्यमरः । इह 'स्तिमित-मुरज' इत्यादिषु लुप्तोपमा, तथा 'मण्डलः' इत्यादिपु वृत्यनुप्रासः इति द्वयोः संसृष्टिः, मुरजरवादौ मेघगजनभ्रान्त्या भ्रान्तिमानलङ्कारः प्रतीयत इति वस्तुनालङ्कारध्वनिः ।

विकचेति । विकचानि प्रस्फुटानि यानि कुवलयानि नीलकमलानि तैः कान्तानि रम्याणि तैस्तादृशैः,

उपवनों में गहरे सुन्दर बनने भ्रमरों ने अन्धकारित कर दिया है। चञ्चल उपवन-लताओंके फूलोंके परिमलसे वायु सुगन्धित हो बह रहा है। प्रत्येक घर में मदन वृक्षके दण्ड पर मत्स्यके चिह्नवाली ऊंची ध्वजाएं फड़ी हैं, उनमें घंटी लटक रही है, सौभाग्यसूचक घण्टियां बज रही हैं, लाल रेशमी-वस्त्रोंकी पताकायें फहरा रही हैं और लाल चामर बँध रहे हैं, इससे प्रतीत हो रहा है कि कन्दर्पदेवकी पूजा की जा रही है। निरन्तर वेदाभ्यासकी ध्वनि होने से उस नगरीका समस्त पाप प्रक्षालित हो गया है (अर्थात् वह नगरी केवल भोगविलासका ही आश्रय नहीं है किन्तु वेदादिशास्त्रानुशीलनका भी स्थान है)। वहां सुन्दर जलमन्त्र भवनों में मेघगर्जनके समान मृदङ्गकी गम्भीरध्वनि हो रही है, जलकी छोटी-छोटी बूंदोंकी वृष्टि हो रही है, जिससे दुर्दिन मालूम पड़ रहा है। सूर्यकी किरणोंसे पृथ्वीपर इन्द्रधनुष बन रहे हैं, और मण्डल बनाकर पंख फैलाकर नृत्यमें आसक्त मतवाले मयूरोंके शब्दसे कोलाहल हो रहा है। उस नगरीमें बहुतसे सरोवर (तालाव) हैं। वे विकसित नीलकमलोंके द्वारा सुन्दर लगते हैं, और खिले हुए कुमुदोंसे उनका धौवल्य बड़ा लुभावना हो गया है, और वे

---

१. प्रतिभवनम् ।
२. मकराङ्कितैः ।
३. मदन ।
४. दुर्दिनं दिनमक्षत्रैरभ्रच्छन्नेऽहनि ।
५. मयूरमण्डलैराश्राव्यमानकेकारवकोलाहला, मत्तयूरमण्डल ।
६. क्वचित् 'रव' इति पदं नास्ति ।