भारतकोश
कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

Kadambari (Purvardha) with Sanskrit-Hindi Commentary

बाणभट्ट / पं. कृष्णमोहन शास्त्री द्वारा

DevanagariSanskritpublished709 पृष्ठ

पृष्ठ 206, कुल 709 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 206
उ.द.देववर्णन-१]चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता ।१५७

पक्षपातेन मन्दाकिनीप्रवाहेणेव प्रकटितकनकपद्मराशिना स्मृतिशास्त्रेणेव सभावासथ-कूप-प्रपारामसुरसदनसेतुयन्त्रप्रवर्त्तकेन मन्दरेणेवोद्धृत-समस्त-सागर-रत्नसारेण संगृहीत-गाढेनारिणा ^१भुजङ्गभीषणा, ^२खलोपजीविनाऽपि प्रणयिजनोपजीव्यमानविभवेन, वीरेणापि विनम्रता, प्रियंवदेनापि सत्यवादिना, अमित्रेणवापि स्वदारसन्तुष्टेन, अतिथिजनाभ्याग-

पक्षेति— मन्दाकिन्याः स्वर्गङ्गायाः (आकाशगङ्गायाः) प्रवाहो यस्तस्येव प्रकटितः प्रकाशितः कनकानां हेम्नां पद्मराशिः पद्मसंज्ञकसंख्यासमूहो येन तेन तादृशेन, पुनेन तेषां प्रचुरधनसम्पत्त्या मन्दापि बहुलेति व्यञ्जितम् । पक्षे तु प्रकटितो विकसितः कनकपद्मराशिः हेममयकमलपुञ्जो यत्र तेन तादृशेन ।

स्मृतीति— स्मृतिशास्त्रेण धर्मशास्त्रकारेणेव, सभा धर्मपरगद्माद्यनुष्ठानिका परिषद्, आवसयो दीनानां वासः, कूपः सद्वापः क्षुद्रजलाशयानिश्चयः, प्रपा पानीयशाला, आरामः कृत्रिमं वनम्, सुरसदनं देवभवनम्, सेतुः कृत्रिमसरित्तरणमार्गः, यन्त्रं पथिकार्ये सठिउयन्त्रादिः एतेषां प्रवर्त्तकः सामान्योपकाराय रचयिता, पक्षे विद्धायकं तेन तद्योक्तेन ।

मन्दरेणेति— मन्दर पूर्वोक्तपर्वतः तेनेव उद्धृतं क्षमणादिना संगृहीतं समस्तसागररत्नानां सकलसमुद्ररत्नानां सारः उत्कृष्टभागो येन तेन तादृशेन, पक्षे तु उद्धृतं मन्थनेन बहिर्नीतं समस्तसागररत्नानां सारः चतुर्दशरत्ने कृत्स्नंशो येन तेन तादृशेन ।

'हरकण्ठाभद्रेणेव' इत्यारभ्य 'मन्दरेणेव' इत्यन्तं पूर्णोपमालङ्कारः ।

संगृहीतेति । संगृहीतं शिथिलं गाढं विश्ववधकमार्गं येन तादृशेनापि भुजङ्गभीषणा सर्पत्रासशीलेनेति विरोधः, संगृहीतं क्षमणादिना प्राप्तं भरकेश्वरं येन तेन तादृशेन, भुजङ्गरूपा गालिकास्कजनसम्पर्कत्रासशीलेनेति तत्समाधानम् । 'भुजङ्गः सर्पविटयोः' इति हैमः, 'गाढं स्यान्नरकत्वे विश्राणेऽपि गाढम्' इति विश्वः ।

खलोपेति । खला दुर्जना उपजीविनः अवलम्बिनो यस्य तादृशेनापि, प्रणयिजनैः प्रेमिपुरुषैः साधुभिरित्यर्थः, उपजीव्यमान उपभुज्यमानो विभवो धनसम्पत्तिर्यस्य तेन तादृशेन सज्जनदुर्जनयोः सामानाधिकरण्यात्सम्भावादिदोषः, खलं नूतनधान्यसम्पन्नस्थलं तदुपजीविना तदवलम्बेन जीविकां विद्वानेनेति तत्परिहारः । 'खलः कक्के भुवि स्थाने क्रूरे कर्जननेऽधमे' इति हैममेदिन्यौ ।

वीरेणेति । वीरेणापि युद्धतेनापि विनम्रता नमनशीलेनेति विरोधः, शिक्षावनेति तत्परिहारः । 'विनयः शिक्षानम्वयोः' इति हैमः ।

प्रियमिति । प्रियमेव वदतीति प्रियंवदः तेनैवादृशेनापि सत्यवादिनेति विरोधः, सर्वस्मिन् स्थले प्रियंवदत्वेऽसत्यवाद्‌स्यावश्यकत्वादित्यभिप्रायः, दाम्भिकत्वेनेति तत्परिहारः ।

अमित्रेणेति । नञि अमित्रनं सर्वं सौन्दर्यं यस्य तेन सौन्दर्यप्रकर्षातिनेत्यर्थः, तथापि स्वदारसन्तुटेन नियमीसन्तोगिनेति सौन्दर्यसम्पत्तित्त्वे स्वपत्न्यां हरूपायां परकीयपञ्च्चामु सौन्दर्ययुक्तायां तदयोगो-


जितने प्रसिद्ध हैं, लोग करोड़पति हैं) । मैनाक पर्वत जैसे इन्द्र द्वारा किये गए पक्षच्छेदनको किसी तरह नहीं जानता था, वहां के रहनेवाले मनुष्यों भी वैसे बलि और प्रतिद्वन्द्वीका प्रभाव किस प्रकारका है यह नहीं जानते थे (सब पर्वतोंके पंख काटे गये किन्तु मैनाकके पंख नहीं काटे गये थे ऐसी कथा है)। आकाशगङ्गाके प्रवाहमें जिस प्रकार व्यतीत सूर्य (सुनहरे) पद्म प्रकाशित हो रहे हैं, उनमें (विकसित लम्बे) उसी प्रकार कनकपद्मक सुनों की दूरें दिखाई देती हैं। स्मृतिशास्त्र जिस प्रकार, सम, छायारूप, कूप, पनीयशाला, उपवन, देवालय, पुल, जलयन्त्रोंके प्रवर्त्तक होते हैं वहां के लोग उसी प्रकार इन वस्तुओंका स्थापन करते हैं । मन्दराचलने जिस प्रकार समुद्रमन्थनके समय समुद्रके समस्त रत्नोंका सार सञ्चय और ऐरावत इत्यादि, उद्धृत किये गये थे, वहां के लोग भी उसी प्रकार समस्त समुद्रके उत्तम रत्नादिका धारण किये हुए हैं; विपरीतचित्र (गाढपक्ष नष्ट) होने पर भी वहां के लोग भुजङ्गरूपसे डरते हैं, यह विरोधाभास है, परिहारपक्षमें भारी होने पर डरते हैं। दुर्जनोंको अपने यहां पैदा हुए करके अन्नदाता होने पर भी उनका धन सजन भोगते हैं। वीर होने पर भी वे विनीत (वीर एवं शिक्षित) हैं। प्रियंवद होने पर भी सत्य


१. मग्न । २. खलोपजीवना... । ३. भुजङ्गमभीषादि । ४. स्वल्पोपजीविनापि क०पु० ईश्विन ।