कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

१६४ कादम्बरी- [ कथामुखे-

गगनसिन्धुतरङ्गावलम्बिन इव सितपताकांशुकेषु, पल्लविता इव सूर्य्यकान्तोपलेषु, राहु-मुखकुहर-प्रविष्टा इवेन्द्रनील-वातायन-विवरेषु विराजन्ते रवि-गभस्तयः । यस्याञ्चानुपजात-तिमिरत्वादविघटित-चक्रवाकमिथुना व्यर्थीकृते-सुरतप्रदीपाः सञ्जातमदनानलग्र्दिग्दाहा इव यान्ति कामिनीनां भूषण-प्रभाभिर्वालातपपिञ्जरो इव रजन्यः । याञ्च सन्निहित-विषमलोचनामनवरतनतिमधुरो रतिप्रलाप इव प्रत्ततं मुखरीकरोति मकरकेतु दाह-हेतुभूतो भवन-कलहंस-कोलाहलः ।

(पतिताः सन्तः) गगनसिन्धुनरङ्गावलम्बिन इव व्योमगङ्गावीच्याश्रिता इव, श्वेतवैजयन्त्यंशुकागां तरङ्गवद् समीरणान्दोलितत्वात् । सूर्य्यकान्तोपलेषु सूर्य्यकान्तमणिषु (पतिताः सन्तः) पल्लविताः समुत्पन्नकिसलया विपुला इवेत्यर्थः, रविकिरणस्पर्शे सूर्य्यकान्तोपलेभ्योऽपि तेजोनिःसरणात् । तथा इन्द्रनीलवातायनविवरेषु नीलकन्तरश्चितगवाक्षरन्ध्रेषु (पतिताः सन्तः) राहोः सैंहिकेयस्य मुखकुहरे मुखविवरे प्रविष्टास्तदन्तर्गता इव, तेषामपि राहुवदनविवरवन् सावकाशत्वाद् श्यामरूपत्वाच्च । रविगभस्तयः सूर्य्यकिरणाः विराजन्ते विद्योतन्ते । इह 'सन्ध्यारागरागा इव' इत्यत्र गुणोत्प्रेक्षा, अन्यत्र सर्वत्र क्रियोत्प्रेक्षेति सुधीभिराकलनीयम् ।

यस्याञ्चेति । च पुनः यस्याम् उज्जयिन्यां कामिनीनां रमणीनां भूषणप्रभाभिः आभूषणरश्मिभिः अनुपजाततिमिरत्वाद् अनुत्पन्नतिमिरत्वात्कारणाद् अविघटितानि विश्लेषणप्राप्तानि चक्रवाकानां कोकानां मिथुनानि द्वन्द्वानि यासिस्ताः तादृशाः । एवञ्च कोकयुग्नोर्हि दिवले संयोगः रात्रौ च विश्लेपः, तत्समये तु रमणीनां भूषणरश्मिभिरन्धकाराभावाद्दिनमेवायमिति भ्रमेण ते मिलिता एव तिष्ठन्तीत्याशयः । व्यर्थीकृता निष्फलीकृताः सुरतप्रदीपाः सम्भोगप्रदीपा याभिः ताः तथोक्ताः, तदलङ्काररश्मिसिरेव तिमिरापसरणादित्याशयः । रजन्यो रात्रयः । बालातपेन नूतनसूर्यालोकेन पिञ्जराः पीतवर्गा इव, तथा सञ्जातः समुत्पन्नो मदनानलेन कामवह्निना दिग्दाहो यासु ता इव च सत्यो यान्ति अतिक्रामन्ति ।

इह कोकदन्द्वानां विघटनसम्बन्धसत्येऽपि तदसम्बन्धप्रतिपादनादेकातिशयोक्तिः, अन्या च सुरतप्रदीपानां निष्फलीकरणसम्बन्धाभावेऽपि तत्सम्बन्धप्रतिपादनादतिशयोक्तिः, वाच्यत्वासावाद्भ्रान्तिमानलङ्कारध्वनिश्च, एवं 'सञ्जातदिग्दाहा इव' इत्यत्र क्रियोत्प्रेक्षा, 'वालातपपिञ्जरा इव' इत्यत्र च गुणोत्प्रेक्षा, इत्येतेषामलङ्काराणामेकस्मिन् वाक्ये नैरपेक्ष्येगावस्थानात्संसृष्टिरलङ्कारः ।

याञ्चेति । मकरकेतोः कन्दर्पस्य दाह एव महेश्वरतृतीयनेत्राग्निना भस्मीकरणमेव कारणभूतो यस्य स तादृशः, रतेः कन्दर्पपल्याः प्रलाप आर्तनाद इव, नकरकेतुना यो दाहो मनोभवद्वारा मानवानां सन्तापः तस्य कारणभूतः कादम्बशब्दस्योद्दीपकत्वादित्याशयः, अतिमधुरः अत्यन्तमिट्टो भवनकलहंसकोलाहलः गृहकादम्बकलकलः, अनवरतं निरन्तरं प्रसर्पन् प्रसरन् सन्, सन्निहितो महाकालरूपेण समीपस्थः विषमलोचनो विरूपाक्षो महेशो यस्य तां तादृशाम्, नदनदाहसन्नवताप्राकटनायेदमित्यवधेयम्; याञ्च उज्जयिनीं मुखरीकरोति शब्दायमानां करोति । इह 'रतिप्रलाप इव' इत्युपमा ।

दीचने पट्टी हों, श्वेतवर्ण पताकाके ऊपर गिरनेसे मानो आकाशगङ्गाकी तरङ्गका स्पर्श करती हों, सूर्यकान्तमणिके ऊपर गिरनेसे मानो पल्लवित हुई हों, और इन्द्रनीलमणिमयी गवाक्षरन्ध्र (जालियों) के अन्तरालमें ऐसी शोभामान प्रतीत होती हैं मानो राहुके मुखविवरमें प्रवेश की हों ।

और जिस उज्जयिनीमें कामिनियोंके आभूषणोंकी कान्तिके कारण रात्रिमें भी अन्धकार न होनेसे दिनका समय मानकर चकवा-चकवीका परस्पर वियोग नहीं होता, सुरतप्रदीप व्यर्थ होते हैं, और कामिनियोंके आभूषणोंकी कान्तिके कारण रात्रियाँ ऐसी प्रतीत होती हैं मानो कामाग्निा दिग्दाह हुआ हो और बाल सूर्यका पिङ्गलप्रकाश फैल गया हो । शङ्करके नयनाग्निसे कामदेवके दग्ध होने पर रतिविलापके समान कामाग्निगो उत्पन्न करने बाल गृहस्थित (पालतू) कलहंसोंका कोलाहल, अनवरत चारों दिशाओंमें विस्तृत होकर, महानालरूपी शङ्करके आवातभूमिनो मुखरित कर रहा है ।

१. तरङ्गसङ्गिनः । २. यस्यान्तु । ३. प्रकटीकृत । ४. पिञ्जरत्वं रजन्यः । ५. प्रतिवासरं प्रसर्पन् । ६. भवनकलहंसकुलकोलाहलः, हसिश्चनकल इत्यादिपाठः ।