कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

विलासकल्या देवताराधनवर्णनम् १० ] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता । १६६

स्थित्वा नरेन्द्रो निर्जगाम । निर्गते च तस्मिन् मन्दीभूतशोकवेगा विलासवती यथाक्रियमाणाभरणपरिग्रहादिकमु- चितं दिवसव्यापारमन्वतिष्ठत् । ततः प्रभृति सुतरां देवताराधनेषु ब्राह्मणपूजासु गुरुजनस- पर्य्यासु चादरवती बभूव । यद् यच्च किञ्चित् कुतश्चित् शुश्राव व्रतं तत्तद्गर्भतृष्णया सर्वं च- कार । न महान्तमपि क्लेशमजीगणन् । अनवरत-दह्यमान-गुग्गुलु-धूमबहुलान्धकारितेषु चण्डि- कागृहेषु धवलाम्वरा शुचि-मूर्तिरुपोषिता हरितकुश पच्छद्देषु मुसलशयनेषु सुष्वाप । पुण्य- सलिलपूर्णैः विविधकुसुमफलोपेतैः क्षीरतरु-पल्लव-लाञ्छनैः सकलरत्नगर्भः शातकुम्भकुम्भै-

अभ्यन्तरे यासां ताभिः तादृशीभिः, वाग्भिः वचोभिः आश्वास्य आश्वासनं विधाय सुचिरं चिरकालं यावद् स्थित्वा स्थितिं विधाय निर्जगाम बहिर्निःसृतवान् ।

निर्गत इति । निर्गते बहिर्निःसृते च तस्मिन् राजनि मन्दीभूतशोकवेगा ईषद्व्योपगतांश्रादप्रवाहा। विलासवती राजमहिषी, यथा पूर्वविधिना क्रियमाणो विधीयमान आभरणपरिग्रहो भूषणधारणम् आदौ यस्य तं तादृशम्, उचितं योग्यं दिवसव्यापारं दिनकृत्यम्, अन्वतिष्ठत् अकरोत् ।

तत इति । ततः प्रभृति तद्दिनादारभ्य सुतराम् अत्यर्थं यथा स्यात्तथा देवताराधनेषु देवतासेवामु ब्राह्मणपूजासु विप्रार्चासु गुरुजनाः पूज्यजनास्तेषां सपर्यासु पूजासु च आदरवती अतिबहुमानवती बभूव जाता।

यद् यदिति । यद्यद् अश्रुतपूर्वम् अकृतपूर्वंञ्च किञ्चिदस्तु कुतश्चिद् यस्मात्कस्माच्चानिर्दिष्टनाम्कात् लोकात् शुश्राव श्रुतवती व्रतम् तपोयगादिकम्, तत्तद् गर्भतृष्णया बालकस्पृहया तनयप्राप्त्यभिलाप-देत्यर्थः, सर्वं निखिलं चकार कृतवती ।

नेति । महान्तं महीयांसमपि क्लेशं दुःखं नाजीगणत् चेतसि न गणितवती । अनवरतं निरन्तरं दह्यमानानां भस्मीभूयमानानां गुग्गुलूनां पद्धद्रवाणां धूमबहुलैः सान्द्रदहनकेतनैः अन्धकारितेषु अन्धकारः सञ्जातो येषु तेषु तादृशेषु । तारकादित्वादितच् । चण्डिकागृहेषु चामुण्डामवनेषु धवलाम्बरा शुभ्रवसना, शुचिमूत्तिः स्नानेन पूतशरीरा, उपोषिता विहितोपवासा सती । हरिताः श्यामवर्णाः अभिनवा इत्यर्थः, कुशा दर्भाः उपच्छदा आस्तरणानि येषु तयोक्तेषु मुसलशयनेषु पङ्क्तिरूपेण पतितमुसलशयनीयेषु सुप्वाप शयनं कृतवती । सन्तानप्राप्तये तन्तामयिकशिष्टव्यवहारादमी तन्त्रायनुष्ठानव्यवहारा अवग-न्तव्याः, साम्प्रतिकसमयादित्यमहाश्चार्चनप्रकरणीयचौमासस्नानव्यवहारवत् ।

पुण्येति । पुण्यानि पवित्राणि यानि सलिलानि जलानि तैः पूर्णैः पूरितैः, विविधानि अनेकप्रकाराणि यानि कुसुमफलानि पुनस्सत्यानि तैरुपेतेः सहितैः । क्षीरतरवो वटश्वताद्यस्तेषां पल्लवाः किसलयानि एव लाञ्छनानि ऊर्ध्वस्थचिह्नानि येषां तैः तादृशैः, सकलानि समस्तानि रत्नानि मग्नयो गर्ने मध्यप्रदेशे येषां तैः तादृशैः, शातकुम्भकुम्भैः कनकघटैः । 'स्वर्णं सुवर्णं कनकं हिरण्यं हेम हाटकम् । तपनीयं शात-कुम्भम्' इत्यमरः ।

वचनोंसे रानीका शोक ( मनःसन्ताप ) निवारण कर वारन्वार उसे आश्वासन दिया और बहुत देरके बाद वह उस स्थानसे चला गया ।

राजाके चले जानेके बाद उसके उपदेशसे ही शोकका आवेग कम हो जानेसे रानी विलासवती, पहलेके समान आभूषणधारणादि प्रतिदिवसीय सब कर्त्तव्य कार्य करने लगी और तबसे लेकर देवताओंकी आराधनामें, ब्राह्मणोंकी पूजा और गुरुजनोंकी सेवामें अधिक आदर दिखाने लगी और जिस किसी व्यक्तिने जो कुछ व्रत नियमादि सुननेमें आया, पुत्रप्राप्तिकी इच्छासे वे सभी करने लगी उस समय अत्यन्त श्रमकी भी कुछ गणना नहीं की । उपवास करके श्वेत वस्त्र पहनकर शरीरसे पवित्र हो वह दिनरात जलती गुग्गुलके घने धून के अन्धकारसे परिपूर्ण चण्डिकाके मन्दिरोंमें, मूसलोंकी शय्यापर हरे कुश बिछाकर, शयन करती थी। गायोंके बड्डेमें वृद्ध

---

१. सुचिरं नरेन्द्रो । २. मन्दीभूतशोका । ३. यथाक्रियमाणं, आभरणपरिग्रहादिकं समुचितं, आम-रणपरिग्रहादिसमुचितं । ४. वासरव्यापारमकरोत् । ५. ब्राह्मणपूजासु चादरवती गुरुजनपरिचर्यासु च, अधिकमादरवती । ६. हृदश्चिच्छुत्वा । ७. गर्भतृष्णया । ८. ०'गुग्गुलुबहुलधूपान्धकारितेषु । ९. धवला-म्बरेण, धवलाम्बर०' । १०. हरिकुश, ०'हरितकुशोपच्छन्नेषु । ११. मुसलशयनेषु । १२. पूरितैः, पूर्णैः ।