कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

२१८	कादम्बरी-	[ कथायाम्-

आसक्त-बहुपुत्रिकातन्त्रेतेन विविध-नव-पल्लव-निवह-निरन्तर-निचितेन सन्निहित-कनकमय-हल-मुसलयुगेन विरल-प्रथित-सित-कुसुम-मिश्र-दूर्वा-प्रवाल-मालाऽलङ्कृतेन आलम्बिवितावि-कलव्याघ्रचर्मणा वन्दन-माला-^[२]उन्तराल-घटित-घण्टागणेन द्वार^[६]देशेन विराजमानम्, उभ-यतश्च द्वारपक्षयोर्मर्यादानिपुणेन गोमयमयीभिरुत्तान-विनिहित-वराटक-प्रकर^[७]-दन्तुराभिः अन्तरान्तराबद्ध-विविधवर्ण-^[८]राग-रुचिर-कार्पास^[९]कुसुम-लेश-लाञ्छिताभिः कुसुम्भ-केसर-लवा-श्लेष-लोहिताभिर्लेखाभिरालिखित-स्वस्तिक-भक्तिजालमुपरचयता, हारिद्र^[१०]द्रव-विच्छुरण-

मणिमयेन रत्नमयेन मङ्गलकलसयुगलेन शुभसूचककुम्भद्वयेन सून्यः सर्वदा संयुक्तः तेन तादृशेन, आसक्ताभिः सम्मिलिताभिः परस्पराश्लिष्टाभिर्वा बहुपुत्रिकाभिःबहुपुत्रशालिनीभिः नारीभिः सङ्कृ-कृतःशोभितः तेन तादृशेन, विविधानाम् अनेकप्रकाराणां नवानां प्रत्यग्राणां पल्लवानां किसलयानां निवहेन समूहेन निरन्तरं सान्द्रं यथा स्यात्तथा निचतो व्याप्तः तेन तादृशेन, सन्निहितं वृद्धव्यवहाराद् समीपवर्त्तिनं कनकमययोः सुवर्णमययोः हलमुसलयोः सीराग्रयोः युगं यस्मिन् तेन तादृशेन, विरलम् सान्द्रं यथा स्यात्तथा ग्रथितैः अन्तरान्तरा सूत्रेण गुम्फितैः सितकुसुमैः श्वेतपुष्पैः मिश्राः संयुक्ताः ये दूर्वाप्रवालाः बहुप्ररोहपल्लवाः तेषां मालया स्रजा अलङ्कृतो भूषितः तेन तादृशेन, अमङ्गलविनाशार्थनि-र्दंगलङ्करणम् । 'वीणादण्डे प्रवालोंऽस्त्री विद्रुमे नवपल्लवे'इति त्रिकाण्डशेषः । आलम्बितं व्यवहारादेकपाश्वें द्वाराच्छादनार्थमवलम्बितम् अविकलं सम्पूर्ण व्याघ्रचर्म श्वेतपिङ्गलकृत्तिर्यत्र तेन तादृशेन । तथा वन्दन-मालायाः तोरणोपरि स्थापितायाः मङ्गल्यपुष्पमालायाः, अन्तराले मध्ये मध्ये घटितो गुम्फितो घण्टागणो यत्र तेन तादृशेन । 'तोरणार्थे तु मङ्गल्यं दाम वन्दनमालिका' इत्यभिधानचिन्तामणिः । एवंविधेन द्वार-देशेन विराजमानं सूतिकागृहमित्यस्य विशेषणम् ।

उभयत इति । चकारो हि क्रियेऽन्वेत्ये । मर्यादानिपुणेन वंशपरम्परानियमाभिज्ञेन, 'इत आरभ्य तृतीयैकवचनान्तानि पुँल्लिङ्गानि पदानि अग्रिमस्थ-'पुरन्ध्रिवर्गेणे'त्यस्य विशेषणानि बोध्यानि । द्वारपक्ष-योः उभयतः पार्श्वद्वययोः । अग्रेतनस्य 'स्वस्तिकभक्तिजालम्' इत्यस्याधिकरणमिदम् । गोमयमयीभिः गोमयेन विहिताभिः, उत्तानन् ऊर्ध्वमुखं यथा स्यात्तथा विनिहिताः स्थापिता ये वराटकाः कपर्दकाः तेषां प्रकरेण समुदायेन दन्तुराभिः निम्नोन्नताभिः, अन्तरान्तरा मध्ये मध्ये लाबद्वैः नियमितैः विविधवर्णैः नानाप्रकारनीलपीतादिभिः यो रागो रञ्जनं तेन रुचिराणि मनोज्ञानि यानि कार्पासकुसुमानि कार्पासपु-ष्पाणि तेषां लेशैः किञ्चित्किञ्चिद् खण्डैः लाञ्छिताभिः चिह्निताभिः । कुसुम्भानां महारजनपुष्पाणां ये केसरलवाः किञ्जल्ककणाः तेषाम् आश्लेषेण संसर्गेण लोहिताभिः रक्तवर्णाभिः, लेखाभिर्लिपिकैः, लाञ्छि-कितानां चित्रीकृतानां स्वस्तिकभक्तीनां त्रिकोणरचनाविशेषाणां जालं समुदायम् उपरचयता कुर्वता ।

हारिद्रेति । हरिद्राया रजन्या अयमिति हारिद्रो यो द्रवः रसः तेन यद्विच्छुरणं प्रोक्षणं तेन परि-

साथ जाकर सूतिका-गृहको देखा । उस सूतिका-गृहके द्वारके दोनों बगलोंमें मङ्गलके लिए दो मणिमय कलश रक्खे थे और बहुतसी पुतलियाँ खड़ी हुई थीं। मणिमय कलशके ऊपर सद्यःप्रसूते अनेक प्रकारके नए-नए पल्लव रक्खे हुए थे । अधिकपुत्रवाली सुन्दरियाँ उस स्थानमें आकर शोभा बढ़ा रही थीं । सुवर्णमय एक हल और मूसल समीपमें रक्खे हुए थे । दूबकी कोंपलोंके साथ दूर-दूर गुंथे हुए सफेद फूलोंकी मालाएँ उस द्वारको शोभायमान कर रही थीं । अखण्डित व्याघ्र-चर्म एक ओर लटक रहे थे ।और द्वारके ऊपर एक फूलकी माला लम्बा कर लटका दी गयी थी, जिसके बीच-बीचमें छोटी-छोटी घण्टियाँ बँधी रही थीं । इस प्रकारके द्वारसे वह सूतिका-गृह अधिक शोभा पा रहा था। कौलिक आचारको जाननेवाली पति-पुत्रवती सुन्दरियोंके मध्यमें कोई उस द्वारके दोनों बगलमें गोबरके बहुतसे चौक बनाकर उनके ऊपर कितने चित्तकौड़ियों चिपका रही थीं, उससे वे चौक ऊँच-नीच हो गए थे । नानाविध गेहूँ आदिके सुन्दर रङ्ग द्वारा रञ्जित कर मनोहर कार्पासकुसुमके कनों द्वारा उन चौकोंको और चित्रित करती थीं, कुसुम्भ-फूलोंकी केसररेणुके संयोगसे उनको लाल-लाल करती थीं । उसी गोबरके चौकसे ही और चित्रित स्वस्तिक (त्रिको-

---

१. '···पुत्रिकाप्रतानेन । २. '···वन । ३. युगलेन । ४. आलम्बिताविरल, आलम्बिताविकट !
५. नाला, नालिका । ६. द्वारेण । ७. '···क्वचित् 'प्रकर' इति पदं नास्ति । ८. वर्णं । ९. कुभांस, कर्पास... !
१०. हारिद्रद्राव···. हरिद्रद्रव··· ।