कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

२२०	कादम्बरी-	[-कथामुखम्

तम्, उपद्वार-संयत-विविध-गन्ध-कुसुममालाऽलङ्कृतजरच्छागम्, अखिल-व्रीहि-मध्यावस्थो-र्पितार्यवृद्धाध्यासित-शयनीय-शिरोभागम्, अनवरतदह्यमानाज्यमिश्र-भुजगनिर्मोकमेष-विषाणक्षोदम्, अनल-प्लुष्यमाणारिष्टतरु-पल्लवोल्लसित-रक्षाधूमगन्धम्, अध्ययन-मुखर-द्विजगण-विप्रकीर्यमाण-शान्त्युदकप्लवम्, अभिनव-लिखित-मातृ-पट-पूजा-व्यग्र-धात्रीजनम्, अनेक-वृद्धाङ्गनाऽऽरब्धसूतिकामण्डलगीतिका-मनोहरम्, उपपाद्यमान-स्वस्त्ययनम्, क्रियमाणशिशु-रक्षा-वलि-विधानम्, आवध्यमान-धवल-कुसुम-दामशतम्, अविच्छिन्नपठ्यमान-नारायण-

मङ्गलानि शोभाकारिशुशकार्याणि सम्पादयता कुर्वता पुरन्ध्रिवर्गेण सर्वपुत्रवतीनां स्त्रीणां मण्डलेन समधिष्ठितम् आश्रितम् ।

उपद्वारेति । उपद्वारे द्वारसमीपे संयतो बद्धः, विविधानाम् अनेकविधानां गन्धकुसुमानां सौरभयुक्तपुष्पाणां माल्या स्रजा अलङ्कृतो भूषितो जरच्छागो वृद्धोऽजो यस्य तत्तादृशम् ।

अखिलेति । अखिलानां समस्तविधानां व्रीहीणां सामान्यधान्यानाम् आशुधान्यानां वा मध्ये अवस्थायिता उपवेशिता या आर्यवृद्धा सर्वश्रेष्ठोद्भा जरती नारी तया अध्यासितः तत्सामयिका चारोपदेशार्थमवलम्बितः शयनीयस्य पट्टराज्ञीशय्यायाः शिरोभागः मस्तकप्रदेशो यत्र तत्तादृशम् । 'व्रीहिः सामान्यधान्ये स्यादाशुधान्ये च पुंस्ययम्' इति विश्वः ।

अनवरतेति । अनवरतं निरन्तरं दह्यमानाऽऽप्लुष्यमाणा आज्यमिश्राः घृतसहिताः, भुजगनिर्मोकाणां सर्पकञ्चुकानां मेषविषाणानाम् उरणशृङ्गाणाञ्च क्षोदाः चूर्णानि यत्र तत्तादृशम् ।

अनलेति । अनलेन अग्निना प्लुष्यमाणा दह्यमाना ये अरिष्टतरुपल्लवाः निम्बवृक्षपल्लवाः तेभ्यः उल्लसिता उत्थिता रक्षार्था जातत्राणफलकाः धूमा वह्निकेतना गन्धाः सौरभाश्च यत्र तत्तादृशम् । तत्समयप्रसिद्धस्तद्देशीयव्यवहारोऽयमित्यवधार्यते ।

अध्ययनेति । अध्ययनेन स्वाध्यायपाठेन मुखरो वाचालो यो द्विजगणो विप्रवर्गस्तेन विप्रकीर्यमाणाः सुतजनन्योपरि निक्षिप्यमाणाः शान्त्युदकप्लवाः शान्त्यर्थसलिलपृषतो यत्र तत्तादृशम् ।

अभिनवेति । अभिनवं प्रत्यग्रं लिखितश्चित्रितो यो मातृपटः बालरक्षाकारिणीनां गौर्यादिदेवीनां वस्त्रं तस्य पूजायां तत्काले गौर्यादिचित्रितपटेऽर्चनायामित्यर्थः । व्यग्रा व्यावृता धात्रीजना उपमातरो यत्र तत्तादृशम् ।

अनेकेति । अनेकाभिः वह्वीभिः वृद्धाङ्गनाभिः जरन्नारीभिः आरब्धा या सूतिकामङ्गलगीतिका प्रसूत्याः शुभजनकानं तया मनोहरं सुन्दरम् ।

उपेति । उपपाद्यमानानि क्रियमाणानि स्वस्त्ययनानि अरिष्टनिवृत्यर्थं देवतापूजादीनि यत्र तत्तादृशम् ।

क्रियेति । क्रियमाणं विधीयमानं शिशोर्बालस्य रक्षायै रक्षार्थं वलीनां देवतोपहाराणां विधानं सम्पादनं यत्र तत्तादृशम् ।

आवध्येति । आवध्यमानम् आलम्ब्यमानं धवलकुसुमानां श्वेतपुष्पाणां दामशतं स्रक्समूहो यत्र तत्तादृशम् ।

अवीति । अविच्छिन्नं सन्ततं पठ्यमानं शिशुत्राणार्थमुच्चार्यमाणं नारायणस्य श्रीविष्णोः नाम्नां सहस्रं यत्र तत्तादृशम् ।

---

पुत्रवती स्त्रियाँ उस सूतिकागृहमध्यमें रहती थीं। भाँति-भाँतिके सुगन्धित फूलोंके हारसे अलंकृत कर द्वारके पास एक बूढ़े बकरेको बाँध रक्खा था। पलंगके सिरहानेके पास नानाविध अन्नके ऊपर सबलोगोंपर एक वृद्ध स्त्री बैठी हुई थी। सर्पकञ्चुकों और मेषशृङ्गका चूर्ण, घृतके साथ निरन्तर (दिन-रात) जला करता था। बालककी रक्षाके लिए अग्निमें जलते हुए नीमके पत्तोंसे धूमकी गन्ध फैलती थी। ब्राह्मणगण मन्त्र पाठ करके-करके शान्तिके लिए जल छिड़कते थे। धाईगण कपड़ों पर तत्काल चित्रित देवियोंके पूजाके आयोजनमें व्यस्त थीं। अनेक वृद्ध स्त्रियाँ प्रसूतिके मङ्गलके लिए गान आरम्भ कर सुन्दर दीख रही थीं। कोई स्वस्त्ययन कर रहा था। कोई बालककी रक्षाके लिए देवताओं को उपहार दे रहा था। कोई सफेद फूलोंकी मालाएँ बाँध रहा था।

---

१. अवस्थिताय्यै..., आयुर्वेद...। २. शदन...। ३. ...निम्बतरु ।