प्रस्तावना

सन्ति, किन्तु कथानकानामुद्घाटनाय प्रत्येककथायाः समधिकावश्यकता वरीवर्त्ति। कथानकानां यथा क्रमं विकासं विधाय वस्तुसङ्घटनायां कविना स्वकीयमनुपमं चातुर्य्यं प्रकटितम्। कथाया अर्धमध्ये संप्राप्त्यापीदमनवगतमेव तिष्ठति यदस्याः क्रान्तोऽर्द्धान्ते। इदमेव हि कथायां समधिकं महत्त्वम्। समग्रा कथा शुकद्वारा निरूपितास्ति, यः खलु परमार्थतः पुण्डरीक इति नाम्ना प्रसिद्धः, तथा चास्याः कथाया उपनायको विद्यते। प्रारम्भे सम्भवतः कस्यचन विचारवीथिकायामागतो भवेद् यत् शूद्रको राजा तन्मन्त्री शुकश्च स्वस्य द्वितीये तृतीये वा जन्मनि अस्याः कथाया नायकोपनायकौ स्तः, कादम्बरी-महाश्वेते च नायिकोपनायिके स्त इति, किन्तु ग्रन्थस्यार्धभागममाप्तिपर्यन्तं तु नायिकाया नामापि न श्रूयते। कथायाङ्गस्यामेतस्यावगाहो न मिलति यदग्रे किं किं भविष्यति तथा केन प्रकारेणैतस्य समाप्ति-र्भविष्यति। एतेन पाठकानां कुतूहलमनवरतमेव जागृतं तिष्ठति, एवमत्यन्तरमणीयालौकिकानन्ददाय-कानां विषयाणां वर्णनतया चोत्साहस्य शैथिल्यं न जायते।

महाकवेः कल्पितकथाया लेखन एवोद्देश्यमासीत्। तस्य हि काल्पनिककथा सांसारिकयथार्थता-दृष्ट्या विचार्यमाणेऽनुचितं न भविष्यति। कादम्बर्य्याः सर्वाणि पात्राणि कल्पितानि सन्ति, किन्तु कविना तयाविवचानुयोगैतच्चरित्रविकासः कृतः यत् पाठकास्तत्सुखदुःखेषु तन्मयीभूय स्वमपि विस्म-रन्ति तथा तेषां पात्रकाल्पनिकतया ध्यानमेव न तिष्ठति।

चरित्रचित्रणे बाणभट्टेन हि स्वबुद्धेरद्भुतश्चमत्कारः प्रदर्शितः। कादम्बर्य्याः सर्वाणि चित्राणि सञ्जी-कृतानि सन्ति, तथा तेषां किञ्चिदपि कर्म तेषां स्थितेविरुद्धं नास्ति। नायिकायाश्चित्रणे कविना किञ्चिदपि कर्त्तुं नावशिष्टे स्थापितम्। अस्यां हि तेन स्वसूक्ष्मदर्शितायां मानसिककल्पनायाश्च समग्रसम्पत्तेरुप-योगो विहितः। मनुष्यजीवनस्थितेर्हि समस्तरूपाणां वर्णनमत्यधिकपर्यालोचनया कृतम्। महाश्वेतायाः प्रेम तत्क्लेशकथाञ्च कथयित्वा तेन हि कादम्बर्या दशाः श्रोतुं पाठका उत्कण्ठीकृताः। हारीतमुनेर्महातु-भावता तारापीडस्य परोपकारशीलता विलासवत्याः प्रेमालुता, शुकनासस्य विश्वसनीयता, कपिञ्जलस्य मित्रवत्सलता, महाश्वेतायाः शारीरिकमानसिकपवित्रता, पत्रलेखायाः स्वामिभक्तिः पाठकानां हृदयेष्व-

---

**२. प्रसङ्गात् पत्रलेखायाः कीदृशः सम्बन्धश्चन्द्रापीडेनेत्यादि विचार्यते—**अस्मिन्नाख्याने पत्रलेखा याहृ-शेन सुकोमलेन सम्बन्धेनावद्धा नैतादृशी दृष्टान्तर कुत्रचिदपि साहित्ये पात्रस्थितिः, सत्यञ्चेद्वं कविरतिलीलया सरलेन चेतसा ईदृशमपूर्वं सम्बन्धबन्धनमवातारयत्। न काप्यस्य तन्तोः स्वल्पमपि संवृत्तं तादृशमाकर्षणं येन क्षणमपि तस्य च्छेदशङ्का जायेत। युवराजश्चन्द्रापीड़ो यदाध्ययनं समाप्य प्रासादं प्रत्यावृत्तः, तदानीं कस्मिंश्चिदहनि प्रभातसमये कैलासो नाम कश्चित् कञ्चुकी तद्गृहं प्रविष्टः।

आसीत् किल तदा तस्यात् काचिदनतिर्यौवना कन्यका। अस्या थिरनीन्द्रगोपकीटवत् रक्ताम्बरेनाव-गुण्ठनम्, ललाटे चन्दनतिलकः मध्ये च कनकमेखला। सेयं तरुणी लावण्यप्रभाप्रभावेण परिपूर्यं सकलभवनम्, क्वणितमणिन्पूराकलित्रेन चरणेन कञ्चुकिनमन्वगच्छत्।

स हि कञ्चुकी चन्द्रापीडं प्रणम्य क्षितितलनिहितदक्षिणकरो व्यजिज्ञपद्—'कुमार ! भवतो माता महादेवी विलासवती विज्ञापयति-‘कन्येयं पराजितस्य कुलूतेश्वरस्य दुहिता बन्दीभूता, अस्या नाम पत्रलेखा। तामेनां राजकन्यामिवैन्तं कालं दुहितृनिर्विशेपेणाहमपालयम्। साम्प्रतम्येषा तव ताम्बूलकरङ्कवाहिनी भवत्विति प्रहिणोमि। नेयं साधारणपरिज्नवदवमन्तव्या, अपि तु बालिकेव लालनीया, स्वचित्तवृत्तिरिव निगरणीया चादरात्, शिष्येव दर्श-नीया, सुहृदिव च निखिलेषु विरम्भव्यापारेष्वभ्यन्तरीकरणीया। किन्न तादृशेषु कर्मसु इय कल्याणी नियोजनीया, यदेयं नवानिचिरपरिचारिका भवेदिति।' एवं कथयति कैलासे पत्रलेखा तं समुचितं प्राणंसीव, सोऽपि चन्द्रापीडो निर्निमेषेन लोचनेन तां सुचिरं निरीक्ष्यावादीत्—'यथाम्बा ज्ञापयति !' इत्युक्त्वा तं दूनं प्रतिनिवर्त्तयामास।

सेयं पत्रलेखा न खलु पत्नी, न वा प्रणयिनी, नापि किङ्करी, अपि तु पुरुषस्य सहचरी। सोऽयमनपूर्वो भावसमुद्रयोर्मध्यवर्ती सैकतवद इव कथमिवार्य सम्बन्धो रक्षेत ? तरुणयोरन्योम्यं प्रति यद्विदं नवयौवनस्य चिरन्तनं प्रवलमाकर्षणं, तत्खल्यमनयोरपि संक्षीर्णं सेतुमिव किमिति सर्वथा न क्षिणोति न वा लङ्घयति।

सा किल पुरुषस्य हृदयपार्थे जागृतवती न त्यर्पितवती पदं तस्य मध्ये। न जातु अनाँकनागतेऽपि वसन्त-समीरणे स्वकीयदवॅनिकायाः प्रान्तोऽपि व्यचलत्। कविः किल कथयति—तस्मात् प्रथमदिनादारम्य चन्द्रापीडस्य दर्शनमात्रेणैव समुपजातसेवारसा पत्रलेखा दिवा वा दोष वा अविगणय्य उत्थानक्रमणादिपुच्छाययेव राजपुत्रस्य पार्श्वे-

४ का० भू०