कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

२२६ कादम्बरी- [ कथायाम्-

विकसितमुखः सरभसमालिङ्ग्य विहसन् स्वयमेव शुकनासस्योत्तरीयं पूर्णपात्रं जहार। तस्मै च प्रीतमनाः प्रियवचनानुरूपं पुरुषायापरिमितं पारितोषिकमादिदेश।

उत्थाय च तथैव तेन चरण-विघट्टन-क्वशित-नूपुर-सहस्र-मुखरित-दिगन्तरेण, सरभसो-त्क्षेप-चलित-मणिवलयावली-वाचालित-भुजलतेन, उर्ध्वाकृतैरुत्तानतलैः करपुटैरनिल-लुलिताम् आकाशगङ्गा-कमलिनीमिव दर्शयता, पर्यस्त-मृदित-कर्णपल्लवेन, परस्पराङ्गद-कोटि-सङ्घ-

---

न्तरस्नेहप्रफुल्लवदनः सरभसं सप्रमोदम् आलिङ्ग्य शुकनासमाश्लिष्य विहसन् स्मितं कुर्वन् स्वयमेव आत्मनैव शुकनासस्य मन्त्रिणः उत्तरीयम् उत्तरीयवस्त्ररूपं पूर्णपात्रं सन्तोषेण समानयनद्रव्यम्, जहार हृतवान्। इह 'भवतेव' इत्यत्रोपमालङ्कारः।

तत्मा इति। तस्मै शुभसन्देशप्रापकाय मङ्गळकाय प्रीतमनाः सन्तुष्टचित्तः प्रियवचनानुरूपम् इष्टवचनयोग्यम् अपरिमितं संख्यातीतं पारितोषिकं सन्तोषप्रयुक्तं दातुं धनाध्यक्षम् आदिदेश आज्ञापयामास।

उत्थायेति। तथैव तेनैव प्रकारेण राजा तस्मात् स्थानात् उत्थाय उत्थानं विधाय तेन अन्तःपुरिकाजनेन राजपरिजनेन प्रवृत्तनृत्येन चारणगणेन चानुगम्यमानः शुकनासभावनं गत्वा द्विगुणतरमुत्सवमकारयदिति दूरेणान्वयः। सम्प्रति अन्तःपुरिकाजनेनेत्यस्य विशेषणानि दर्शयति—चरणयोः पादयोर्विघट्टनेन निक्षेपेण क्वणितानां रणितानां नूपुराणां पादकटकानां सहस्रेण वृन्देन मुखरितानि वाचालितानि दिगन्तराणि दिङ्मध्यानि येन तेन तादृशेन।

सरभसेति। सरभसं वेगसहितम् उत्क्षेपेण नृत्यगीताद्यनुसारादूर्ध्वमुत्थापितेन चलिताभिः चपलीभूताभिः मणिवलयानां रत्नकङ्कणानाम् आवलीभिः पङ्क्तिभिः वाचालिताः मुखरायमाणीकृता भुजलता बाहुवल्ल्यो यस्य तेन तादृशेन।

उर्ध्वाकृतैरिति। उर्ध्वाकृतैः उच्चैर्विहितैः उत्तानतलैः उन्मुखतलैः करपुटैः हस्तपुटैः करणैः, अनिललुलितां पवनेन पातिताम् आकाशगङ्गायाः स्वर्गधुन्धाः कमलिनीं पद्मिनीं दर्शयतेव प्रकटयतेव तथाविधहस्तोर्ध्वकरणादित्याशयः।

पर्यस्तेति। पर्यस्ता प्रथममाकाशसम्भ्रमात् पृथिव्यां पतिताः, मृदिताः, अनन्तरं लोकपादैर्विदलिताः कर्णपल्लवाः श्रवणालङ्कारीभूतकिसलयानि यस्य तेन तथोक्तेन।

परस्परेति। परस्परम् अन्योन्यम् अङ्गदानां बाहुवलयानां केयूराणां कोटिभिरग्रैः सङ्घट्टनेन घर्षणेन पूर्वं दृढानि विद्धानि ततः पाटितानि द्वैधीकृतानि उत्तरीयांशुकाणि यस्य तेन तादृशेन।

---

आलिङ्गन कर हँसते २ राजाने अपनेसे ही पूर्णपात्रकी जगह उसके उत्तरीयवस्त्र (दुपट्टा) को खींच लिया। एवं सन्तुष्ट चित्तसे मङ्गलकके प्रियसंवाद कहनेके अनुरूप अपरिमित पारितोषिक देनेके लिए धनाध्यक्षको आदेश दिया।

फिर उसी तरह उठ कर राजाने शुकनासके महलमें जाकर (अपनेसे) दूना उत्सव कराया। जानेके समय उसके पीछे-पीछे अन्तःपुर (रनवास) की स्त्रियाँ भी जाती थीं। उनके पादक्षेपके समय झनझनाते हजारों पायलोंने दिगन्तर गूंज उठा। वेगसे भुजलता (हाथ) उछालनेके कारण हिलते मणिकङ्कणोंके शब्दसे भुजलताएँ भी शब्दायमान हो गई। हथेलियाँ ऊपरकी ओर करके ऊँचे किए कर-सम्पुटोंसे वे मानों, वायुके जोरसे चलायमान हुई आकाशगङ्गाके कमलिनीको दिखाने लगीं। लोगोंके संघर्षसे उनके कर्ण-पल्लव गिरकर पददलित होने लगे। परस्पर सङ्घर्षके समय एकके केयूर (बाजूबन्द) के अग्रभागसे दूसरेके उत्तरीयवस्त्र विद्ध होकर फटने लगे। शरीर में लिप्त कुङ्कुमादि, पसीनेसे धुलकर सूक्ष्म वस्त्रोंको रंग देते थे। लोगोंके सङ्घर्षसे तिलक

---

१. प्रियवचनश्रवणानुरूपम् । २. ॰॰॰विकुट्टन ॰॰, कुट्टन । ३. ॰॰॰अत्रैव क्वचित् 'मणि' पदमधिकं वर्त्तते । ४ चालित ॰॰वलित॰॰ । ५. भुजवल्लेन । ६. ॰॰॰लुष्ठितान् । ७. क्वचित् 'गङ्गा' इति पदं नास्ति ।