कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

२३० कादम्बरी- [ कथायाम्-

महता तुहिनगिरि-शिखर-मालाऽनुसारिणा सुधौवदलितेन प्राकारमण्डलेन परिवृतम्, अनुप्रा- कारमाहितेन महता परिखावलयेन परिवेष्टितम्, अतिदृढकपाट-सम्पुटम्, उद्घाटितैकद्वार- प्रवेशम्, एकान्तोपरचित-तुरग-वाहाली-विभागम्, अधःकल्पित-व्यायामशालम्, अमरागा- राकारम्, विद्यामन्दिरम् अकारयत् । सर्वविद्याचार्याणाञ्च संग्रहे यत्नमतिमहन्तमन्वतिष्ठत् । तत्रस्थञ्च तं केशरिकिशोरकमिव पञ्जरगतं कृत्वा प्रतिषिद्धनिर्गमम्, आचार्य-कुल-पुत्र-प्राय- परिजनम्, अपनीताशेष-शिशुजनक्रीडनं-व्यासङ्गम्, अनन्यमनसम्, अखिलविद्योपादानार्थ- माचार्येभ्यश्चन्द्रापीडं शोभने दिवसे वैशम्पायनद्वितीयमर्पयाम्बभूव । प्रतिदिनञ्चोत्थायोत्थायै सह विलासवत्या विरलपरिजनस्तत्रैव गत्वैतन्नालोकयामास राजा ।

शिखराणि शृङ्गाणि तेषां या मालाः पङ्क्तयः तदनुकारिणा तत्सदृशेन अतिमहता अत्युच्चेन सुधाचूर्णे- द्रव्यं तया धवलितेन श्वेतीकृतेन प्राकारमण्डलेन वप्रवलयेन परिवृतं परिवेष्टितम् ।

अन्विति । प्राकारस्य वलयस्य समीप इत्यनुप्रकारम् आहितेन स्थापितेन महता विशालेन परिखा- वलयेन दुर्गादिपरितः खातमण्डलेन परिवेष्टितं परिवृतम् ।

अतीति । अतिदृढैः अत्यन्तस्थूलैः कपाटैः सम्पुटं पिधानं यस्य तत् तादृशम् । उद्घाटितेन उन्मु- क्तकपाटेन एकेन द्वारेण प्रवेशोऽन्तर्गमनं यत्र तत्तादृशम् । एकान्ते एकस्मिन् भागे उपरचितो निर्मितः तुरगवाहालीनाम् अश्वशकटपद्धतीनां विभागः अवस्थितभूमिः यत्र तत्तादृशम् । अधःप्रदेशे अधोभागे कल्पिता रचिता व्यायामशाला मल्लकीडाभवनं यत्र तत्तादृशम्, अमरागाराकारं देवभवनसदृशम्, अन्वयस्तूक्त एव पूर्वम् ।

सर्वेति । सर्वा निखिला या विद्या आन्वीक्षिक्यादयः तासां ये आचार्याः अध्यापकाः तेषां संग्रहे आनयने अतिमहन्तम् अत्युत्कृष्टं यत्नम् उद्योगम् अन्वतिष्ठत् अकरोत् ।

तत्रेति । केशरी सिंहः तस्य किशोरकः शिशुः तं तादृशं पञ्जरगतमिव, तं चन्द्रापीडं तत्रस्थं तन्नि- वासिनं कृत्वा विधाय प्रतिषिद्धो निवारितो निर्गमो बहिर्गमनं यस्य तं तादृशम् । आचार्या अध्यापकाः कुलपुत्राः सद्वंशोत्पन्नाः कुमाराश्च प्रायाः अधिकाः परिजनाः परिवारा यस्य तं तादृशम् । अपनीतो निपे- धेन दूरीकृतः अशेषेषु समग्रेषु शिशुजनक्रीडनेषु बालगणलीलासु व्यासङ्ग आसक्तिर्यस्य तं तादृशम् । नास्ति अन्यस्मिन् विषये मनश्चित्तं यस्य तं तयोक्तञ्च कृत्वा, वैशम्पायनो मन्त्रिपुत्र एव द्वितीयोऽपरः सहायो यस्यैवम्भूतं तं चन्द्रापीडम्, अखिलाः समस्ता या विद्याः आन्वीक्षिक्यादयः तासाम् उपादा- नार्थं शिक्षार्थं शोभने प्रशस्ते दिवसे दिने आचार्येभ्यः अध्यापकेभ्यः अर्पयाम्बभूव अर्पितवान् ।

प्रतीति । अनन्तरं प्रतिदिनं प्रत्यहं च राजा उत्थाय उत्थाय प्रातः प्रातः स्वगृहादुत्थानं विधाये- त्यर्थः । विलासवत्या महाराज्ञा सह विरलाः स्वल्पाः परिजनाः परिवारा यस्य स तादृशः, अन्यथा पाठ- शालायां कोलाहलो भवेदित्याशयः । तत्रैव विद्यामन्दिर एव गत्वा एवं चन्द्रापीडम् अवलोकयामास सम्पश्यत् ।

द्वार दृढ़ थे, एकमात्र द्वार खुले रहने से वही केवल प्रवेश करने का मार्ग था। एक तरफ बहुतसे घोड़े-गाड़ियोंको रखनेके लिए स्थान बनाया हुआ था, एवं नीचे की ओर व्यायामके वस्ती वैठारी की हुई थी, इससे वह विद्यालय स्वर्गके देव-भवनके समान सुन्दर लगता था। अनन्तर सभी प्रकारकी विद्याओंके आचार्योंको एकत्रित करनेके लिए राजाने विशेष यत्न किया। एवं पिंजिरेमें रखे गए सिंहके बच्चेकी तरह चन्द्रापीडको उस विद्यालयमें रख कर, उससे बाहर निकलनेका निषेध कर, शिक्षकगण भी सत्कुलोत्पन्न कुमारोंको ही अधिक संख्यामें साथी बनाकर, बालकोंके मनको आकर्षण करनेवाली खेल की सब बातें वहाँसे हटाकर, अनन्य मनसे विद्याप्राप्ति करनेके लिए वैशम्पायनके साथ चन्द्रापीडको शुभ दिनमें आचार्योंके हाथ में सुपुर्द किया। राजा विलासवतीके साथ प्रतिदिन निद्रासे उठ कर, अल्पसंख्यक परिजनोंको लेकर विद्यालयमें चन्द्रापीडको देखने जाया करता था।

---

१. शिखरानुसारिणा ।
२. सुधाधवलितैन, प्राकारमण्डलेन चन्द्रशालावलयेन . विलिप्तेन प्राकार*** ।
३. तुरङ्ग*** ।
४. विभागगृहम् ।
५. क्वचित् 'इन' इति पदं नास्ति ।
६. क्रीडानामाश्रयम् ।
७. कुत्रापिचेदं 'उत्थाय' इत्येकमेव पदं विद्यते ।