कादम्बरी (पूर्वार्ध - चन्द्रकला-विद्योतिनी संस्कृत-हिन्दी टीका)

चन्द्रापीडप्रवेशे नगरलोकभावालाप० २६] चन्द्रकला-विद्योतिनीसहिता २५१

परित्यक्तसकलव्यापारो रजनिकरोदय-परिवुध्यमान-कुमुद्वनानुकारी¹ जनः समजति । 'सत्यस्मिन् सम्प्रति² मुख-कुमुद-कदम्बक-विकृताकृतिः³ कार्तिकेयो विडम्बयति कुमारशब्दम् । अहो ! वयमतिपुण्यभाजो यदि माममानुषीम्⁴, अस्याकृतिमन्तःसमाहृद-प्रीतिरस-निप्पन्दै⁵-विस्तारितेन कुतूहलोत्तानितैन लोचनयुगलेनानिवारिताः पश्यामः⁶। सफला नोऽद्य जाता जन्मवत्ता । सर्वथा नमोऽस्मै रूपान्तरधारिणे भगवते चन्द्रापीडच्छद्मने पुण्डरीकेक्षणाय' इति वदन्नारचितप्रणामाञ्जलिर्नगरलोकः प्रणनाम सर्वतश्च समपावृतं⁷-कपाट-पुट⁸-प्रकट-वातायन-

सन्, रजनिकरस्य चन्द्रस्य उदयेन उद्गमेन परिबुध्यमानं प्रकाश्यमानं कुमुदवनम् अनुकरोतीति स तादृशः समजति जातः, चन्द्रापीडावलोकनोत्पन्नप्रमोदेन विकसितवदनो वभूवेत्यर्थः । इह 'अनङ्गमिव' इत्यत्र द्रव्योत्प्रेक्षालङ्कारः, 'कुमुद्वनानुकारी' इत्यत्र चायौपमालङ्कारः, अनयोश्च परस्परमङ्गाङ्गिभावेन सङ्करः । सम्प्रति चन्द्रापीडं निरीक्ष्य पौरवाणामुक्तिविकल्पान् प्रतिपादयति-सत्यस्मिन्नित्यादिना । सम्प्रति अधुना अस्मिन् चन्द्रापीडे सति विद्यमाने, मुखानि पद्माननानि कुमुदानीव धवलत्वादित्याशयः, तेषां कदम्बकं समूहः तेन विकृता अस्वाभाविकत्वान् कुत्सितीकृता आकृतिः आकारो यस्य स तादृशः, कार्तिकेयो गुहः कुमारशब्दं विडम्बयति स्वाभिधायकत्वेन स्वीकुर्वान्नन्वर्थरहितं करोति । तथा च अप्राकृतिकमुखबाहुल्याद् विकृतस्वरूपे कार्तिकेये कुमारशब्दो विडम्बनायै, अस्मिंस्तु कुत्सितो मारः कन्दर्पो यस्मात् स कुमार इति व्युत्पत्त्या कंदर्पादप्यधिकरमणीये चन्द्रापीड एव नितरामुपयुज्यत इत्यभिप्रायः । इह विडम्बनामन्वन्वाऽभावेऽपि तत्सम्बन्धप्रतिपादनादतिशयोक्त्यलङ्कारः स च 'मुखानि कुमुदानीव' इति लुप्तोपमया सङ्कीर्यते । अत एव हि कार्तिकेयादधिकरमणीयश्चन्द्रापीड इति व्यतिरेकालङ्कारो ध्वन्यते इत्यलङ्कारेणालङ्कारध्वनिः ।

अहो इति । यत् यस्माद् कारणात् अनिवारिताः केनाऽप्यनिषिद्धा अतिपुण्यभाजो गरिष्ठसुकृतभाजो वयम्, अन्तः समास्टढेन चेतसि समुत्पन्नेन प्रीतिरसेन प्रमोदधारया निप्पन्दं निश्चलं प्रसारि-तञ्च तेन तादृशेन, कुतूहलेन कौतुकेन उत्तानितम् ऊर्ध्वमुखीकृनं तेन, लोचनयुगलेन नेत्रद्वयेन, इमाम् अमानुषीं देवसम्बन्धिनीम् अस्य चन्द्रापीडस्य, आकृति स्वरूपं पश्यामःऽवलोकयाम इति सम्बन्धः ।

सफलेति । नोऽस्माकम् अद्य जन्मवत्ता जन्मधारणं सफला फलवती जाता। सर्वया सर्वप्रकारेण अस्मै रूपान्तरधारिणे भिन्नस्वरूपग्राहिणे चन्द्रापीडच्छद्मने भगवते महाविभवशालिने पुण्डरीकेक्षणाय कमलनयनाय विष्णवे, नमः, अन्यथा नैवंविधो गुणगणः सम्भवतत्याशयः । इति एवं वदन् ब्रुवन् आरचितो विहितः प्रणामाय नमस्काराय अञ्जलिपाणिद्वयसंयोगो येन स तादृशो नगरलोकः पुरवासिजनः प्रणनाम प्रणामं चक्रे ।

सर्वत इति । किञ्चेति चार्थः । सर्वतः चतुर्दिक्षु, समपावृतैः समुद्घाटितैः कपाटपुटैः अररसंपुटैः प्रकटं प्रकाशितं वातायनसहस्रं गवाक्षजालवृन्दं यत्र तस्य भावस्तया कारणेन, चन्द्रापीडस्य यद्दर्शन-कुतूहलम् अवलोकन कौतुकं तस्मात्, नगरमपि पुरमपि न केवलं नगरलोकः किन्तु नगरमपीत्यपेरर्थः, समुन्मीलितः प्रकाशितः लोचननिवहः नेत्रसमूहो येन तत्तथोक्तमिव अभवत् । तथाविधवातायना-

---

हो गया। वे लोग आपसमें इस प्रकार बोलने लगे कि—'इस राजपुत्रके विद्यमान रहने पर खिलने कुमुद वनके समान मुख-समूहोंके कारण विकृत आकारवाले कात्तिकेय कुमार शब्दको अन्वर्थहीन करते हैं। अहो! इन लोगोंने कैसे पुण्य किये हैं ? क्योंकि, हृदयमें समुत्पन्न आनन्दरसवाहिते निस्पन्द और विस्तारित एवं कुतूहलसे ऊपर उठे हुए नेत्रोंसे अनिविद्ध रूपमें (बेरोकके) इसकी इस स्वर्गीय आकृतिको देखते हैं। एवं आज ही हम लोगोंका जन्म सफल हुआ। भगवान् नारायण चन्द्रापीडके बहाने रूपान्तर धारण करके आये हुए हैं, अत एव इन्हें सर्वथा नमस्कार करते हैं।' यों कहते-कहते नगर के सब लोग हाथ जोड़ कर उसको नमस्कार करने लगे। एवं सब तरह किवाड़ खोल देनेसे हजारों खिड़कियों द्वारा प्रकाश पाने लगा, इससे वह राजधानी भी

---

१. कुमुदकुमुद***। २. कुत्रचिद् 'सम्प्रति' इति पदन्नास्ति । ३. मुखकमलविडम्बनाः, मुखकमल । ४. यदममानुषीम्, यद इमां*** । ५. निस्पन्द*** । ६. पश्यामश्चेति । ७. समुन्मुक्त, समुद्घाटित***, ८. कुत्रचिद् 'पुट' इति पदयोर्नाभ्यते ।